Миний тэмдэглэл...

Надад мөрөөдөл бий үргэлжлэл.

2010-12-25T07:05:00.000-08:00

Сайн байна уу ? 2011 он минь ээ. Баяртай 2010 он минь. Дурсамжаар үргэлж дүүрэн байдаг энэ цаг хугацаа ямар хурдан өнгөрнө вэ. Үлдсэн энэ насны амьдралдаа баялаг бүтээлээр арвин байхаар шийдсэн өөртэй итгэлтэй хүн болгонд энэ өдрийн гал халуун мэндийг хүргье! Хором бүр тань жаргалтай байх болтугай...

Надад мөрөөдөл бий

Таньд ч мөн адил мөрөөдөл бий. Үүнтэй адил хүн болгонд л өөрийн гэсэн хүсэл мөрөөдөл бий байх, гэхдээ бүгд л өвөрмөц, өөрийн гэсэн дүр төрхтэй, өөрийн гэсэн онцлогтой байдаг гэдэгт эргэлзэх зүйлгүй үгүй биз ээ .
2010 он ЭНЭ НАСНЫ минь хамгийн бүтээлч он байх ёстой хэмээн эргэж буцалтгүй шийдсэн миний шийдвэр зөв гэдгийг зөвхөн цаг хугацаа бүтээлч сэтгэлгээ минь харуулах биз.

Одоогоос бүтэн нэг жилийн өмнө дээрх зүйлийг бичсэн байх юм. Би хувьдаа хүний хүсэл мөрөөдөл хязгааргүй тул жил өнгөрөх тусам мөрөөдөлдөө хүрэх арга зам маань хүртэл өөрчлөгдөнө гэж тооцоолсон хэрэг л дээ. Жил болгон өөрийнхөө яг юу мөрөөддөг байсан талаараа бичиж насны эцэст тэрхүү мөрөөдөлдөө хүрсэн үү үгүй юу гэдэг дээр дүн шинжилгээ хийх үүднээс тэр л дээ. Би өөрийгөө маш өвөрмөц хүн гэж боддог. Бие махбодийн хувьд ч тэр сэтгэл санааны хувьд ч тэр. Гэхдээ магадгүй дахин давтагдашгүй би тийм хүн гэж өөрийгөө төсөөлдөг хэдэн сая сая хүний нэг байх л даа . Үнэн хэрэгтээ би нэг жилийн өмнө ирэх 2011 он миний энэ насны минь бүтээлч он байх болно гэж хэлсэн байна. Харин 2011 онд та яг юуг хийж бүтээсэн бэ гэж хэн нэгэн надаас асуувал. Би маш их зүйлсэд суралцсан гэж л хэлнэ магадгүй бүтээлч он болсон гэдгийг илтгэх биз. Энэ жил миний хувьд нийгэм болон байгалийн шинжлэх ухааны маш олон салбарт өвөрмөц судалгаа хийсэн судалгаа хийсэн ч гэж дээ ном уншихын өмнө өмнөтгөл уншихтай адил төсөөтэй тийм л хэмжээнд судалгсан гэх үү дээ. Амжилт бүтээлийн хувьд гэвэл өөрийнхөө амжилтанд хүрэхэд ашиглагдах төлөвлөгөө гаргах төлөвлөлт л боловсруулж суусаар өдөр хоногууд өнгөрсөн гэж хэлж болохоор байна. Гэхдээ би үүнийгээ ертөнцийг үзэх үзэл болон амьдралыг үзэх үзлээ ашигтай хэлбэрээр үнэнд ойртох хэмжээнд өөрчилсөн үнэхээр ухаарал дагуулсан мөн их хүндхэн жил болсон гэж дүгнэж хэлэх байна.

Харин 2011-2012 он бол миний хувьд мөрөөдөлдөө хүрэх төлөвлөгөөгөө хэрэгжүүлэхэд нэг шат ойртоход дахин суралцах жил гэж төсөөлж байна. Энэхүү төсөөлөл маань үнэн эсэхийг бүтээлч зан чанар минь болон цаг хугацаа л харуулах биз ээ. Мөрөөдөлдөө хүрэх гэж тэмүүлж буй дэлхийн сая сая залуусдаа бүгдэд нь амжилт хүсье! Өнөөдрийн хүн төрөлхтөн оюун санааны хувьд боловсорч чадах аваас дэлхий дээр үр хойч маань хэр олон жил амьдарч болох хугацаа тодорхойлогдоно гэдэгт би итгэдэг.

Дэлхийг оюун санааны хувьд бүрэн байлдан дагуулсан тийм хүмүүний үр хойч билээ бид. Түүх давтагддаг гэдэгт би мөн адил итгэдэг. Монголынхоо мянга мянган залууст тийм цаг ойрхон байна гэж хэлмээр байна. Мөн бидэнд суралцах цаг маш бага байна гэдгийг хэлэх нь зөв биз ээ. Бүгдэд нь амжилт хүсье!

Хорьтой ардчилал ( Алдаа ба Оноо)

2010-04-16T07:31:00.000-07:00

2009 оны 12 сарын 3-нд шалгарсан "Хорьтой ардчилал ба алдаа оноо" сэдэвт илтгэлийн уралдаанд оролцсон илтгэлээсээ тавилаа... Хүлээж байсан хүмүүст зориулав.

ХОРЬТОЙ АРДЧИЛАЛ

Социалист, коммунист, фашист, нацист гэх мэтийн үзэл суртал нь хүн төрөлхтний жам ёсны хөгжилийн гажуудал маягаар үүсч төрийн энгийн, шудрага зарчмыг ихээхэн өөрчилжээ. Манайд тогтож байсан коммунист зарчим нь ард түмэн өмчтэй байхыг хориглож, төр бүхнийг хариуцах болсон. Улмаар Төр ард түмний төлөө биш , ард түмэн төрийн төлөө амьдарна гэсэн урвуу зарчим гарч ирж байгаа нь харамсалтай. Түүхийн туршид фашист , коммунист дэглэмүүд гэр бүлийн эсрэг дайн зарлаж, хүүхдүүдийг эцэг эхийнх нь эсрэг эхнэрийг нь нөхрийнх нь эсрэг залуу үеийг ахмадуудынх эсрэг сөргүүлэн тавьж байсан нь төр өөрийн зорилгод ашиглах мэдээллийг олж авахыг эрмэлзэж хүмүүсээс ердийн үед гэр бүлийнхээ төлөө зориулдаг үнэнч сэтгэлээс ч илүүтэйгээр төрд үнэнч байхыг сурган шаардсаар ирсэн билээ. Бид ийм л нийгмийн золиос болсон ахмад үеийнхээ гашуун туршлагад тулгуурлаж өнөөгийн ардчилсан нийгмийг сонгож энэ замаар явж байгаа нь ихээхэн зөв алхам болжээ хэмээн санагддаг юм.

Манай гариг дэлхий дээр засаглалын олон янзын хэлбэр туршигдсаар ирсэн цаашид ч туршигдах байх. Хэн ч ардчиллыг төгс төгөлдөр , хамгийн ухаалаг гэж хэлж чадахгүй. Гэхдээ улам олон улс орон ардчиллын системийг хүлээн зөвшөөрөх болж , ардчилал хүн төрөлхтний ирээдүйн давалгаа болж байна. Ардчилсан улс орон болгон өдрөөс өдөрт улам хурдацтай хөгжиж, нийгэм өдрөөс өдөрт улам нээлттэй болж, дэлхийд даяршил ид явагдаж байна.
Хүн төрөлхтний жам ёсны хөгжил рүү бид 1990 онд орсон. Улс төрийн эрх мэдлийг хэрэгжүүлж буй хүмүүс эрх мэдлээ буруугаар ашиглахад ямагт бэлэн байдаг билээ. Ардчилал бол хүмүүсийн үндсэн эрх , эрх чөлөөг хамгаалж тийнхүү буруугаар ашиглах явдлаас илүүтэй сэргийлж чадах тогтолцоо мөн хэмээн би итгэдэг. Ардчилал нийгэмд ололттой маш олон зүйлүүдийг авч ирж байна.
Ардчилал гэж юу юм бэ? Ардчиллыг бусад хүмүүс юу гэж ойлгодог бол? Ардчилал Монголд яаж хөгжих бол? гээд л ардчиллын талаарх асуултууд зөндөө байдаг. Энэ бүх асуултанд fc гэдэг хүний хувийн өнцгөөс харсан тайлбарыг хийвэл. Ардчилал гэдэг үг нь грекийн "демос" буюу "ард түмэн", "кратос" буюу "засаглал" гэсэн 2 үгний нийлэмж бөгөөд утгачилбал "демократ" буюу "ард түмний засаглал" гэсэн утга санааг илэрхийлж байдаг үг болох ажээ. Ардчиллыг тодорхойлсон олон арван тодорхойлолтууд байдаг боловч бүгд 100% дэмжигдээгүй бас 100% үгүйсгэгдээгүй. Учир нь дээрх тодорхойлолтууд нь ардчилал гэдэг зүйлийг аль нэг өнцгөөс нь л тайлбарласан маш ерөнхий байдагт оршино. Хүн бүр өөрийн гэсэн бодолтой тул ардчиллыг өөр өөрийнхөөрөө тайлбарлаж хэлдэг. Гэвч ихэнх тохиолдолд ардчилал нь хүмүүсийн дунд ард түмний засаглал, эрх чөлөө, чөлөөт сонгуулийн систем буюу боловсронгуй нийгмийн тухай үзэл санаа гэсэн маш олон утга санааг илэрхийлж байдаг. Өөрөөр хэлбэл "эрх чөлөөг хуулиар баталгаажуулахыг ардчилал гэнэ" гэж хэдхэн үгээр ч хэлж болох л юм. Манай орны хувьд ардчиллын замаар замнаад нэгэнтээ 20 жилийг ардаа орхижээ. Энэ хугацаанд ардчилал хөгжиж дэвшисээр ирсэн. Үүнтэй хэн ч маргахгүй бизээ. АНУ-тай харьцуулахад манай оронд ардчилал жинхэнэ утгаараа хөгжиж чадаагүй боловч уг ёсондоо нийгмийн ямарваа нэг тогтолцоо нь өөрөө жинхэнэ утгаараа бий болохын тулд дор хаяж 30 жилийг туулдаг шүү дээ. Тиймээс ч 20 жил гэдэг дээрхээс авч үзвэл талаас илүү гараад явж байна гэсэн үг юм. 10 жилийн дараа манай оронд ардчилал хэр хөгжсөн байх бол? үүнийг би одоогоор хэлж мэдэхгүй. Ирээдүйг тааж хэлнэ гэдэг бол учир дутагдалтай зүйл шүү дээ.
Гэхдээ амны билгээс ашдын билэг гэдэг болохоор ардчилал Монголд бүрэн утгаараа хөгжиж жинхэнэ ардчилсан иргэдтэй, ардчилсан улс болно гэж би итгэж, мөн найдаж байна. Харин ийнхүү хөгжихийн тулд бидэнд их олон зүйлсээс суралцах хэрэг гарч ирнэ. Ардчилал нь өөрөө эрх чөлөөг илэрхийлэх гэсэн утгатай боловч манайхан нэг л явцуу утгаар үүнийг ойлгоод байх шиг. Нэг хүний эрх бусад хүмүүсийн эрхээр хязгаарлагдаж байдаг төлөөллийн ардчиллын замаар явж байгаа гэдгийг ойлгох хэрэгтэй. Цээжээ дэлдээд ардчилал гэж яриад явахдаа гол бус ардчилал гэдэг зүйлийнхээ жинхэнэ утга санааг ойлгох нь чухал хэмээн үзэж байна. Эрхээ эдэлж байгаа бол үүргээ ч бас хүлээх чадвар, ухамсар, хариуцлага Монгол улсын иргэн бүрт байх ёстой. Би юу гэх гээд байна вэ? гэвэл ардчиллыг бид олон өнцгөөс нь харах цаг нь болжээ.
Сүүлийн үед ардчилал бол "засаглалын сүүлчийн хэлбэр" гэсэн тодорхойлолт дэлхий нийтэд түгэж байна. Өнөөдөр дэлхийн олон орон барууны либерал ардчиллаар хөгжиж байгаа ажээ. Харин энэ хэлбэрийг хязгаарлагдмал, хуурамч гэж үздэг зарим орон социализмын үед "ардчилсан, ард улс" гэсэн нэршилтэй явдаг байсныг бид мэднэ. Одоо ч тухайлбал, Хойд Солонгосын хувьд Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс гэж нэрлэгддэг.
Ардчилсан гэх бүх орон ардчиллыг жинхэнэ утгаар нь хөгжүүлж байна уу гэвэл үгүй. Өнөө үед дэлхийн бараг бүх улс өөрсдийгөө ардчилалтай гэх боловч өдөр тутмын мэдээ, мэдээллээс аль нэг оронд шударга бус сонгууль, иргэдийн эрх зөрчигдсөн тухай нэлээдгүй сонсогддог билээ. Тэгэхээр ардчилал гэдэг нь өөрөө их урт хугацааны турш бүрэлддэг үйл явц ажээ.
Монгол улс 1990 онд ардчилалд шилжсэнээр иргэд нь эвлэлдэн нэгдэх, үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх эрх чөлөөг олж авсан билээ. Түүнээс хойш өдгөө 20 дахь жилээ (өнгөрөгч оны долдугаар сарын 1-ний үймээнийг эс тооцвол) бусад орноос хавьгүй тайван замаар хөгжүүлж байгаа гэхэд буруудахгүй болов уу. Энэ хугацаанд Монгол улс ардчилал хөгжиж байгаа явцаараа дэлхийд үнэлэгдэж, дээгүүр байр суурь эзэлдэг болсныг Дэлхийн банк, Олон улсын валютын сан, АНУ, Баруун Европын орнууд гээд олон байгууллага, улс орон онцлон тэмдэглэж, магтсан байдаг. Түүнчлэн өнгөрөгч долдугаар сард манай улсад албан ёсны айлчлалаа хийсэн НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Бан Ги Мун бусад орнуудыг манайхаас үлгэр жишээ аваасай хэмээн уриалж байсан. Мөн Солонгосын хойгийн асуудлыг шийдэхэд дэлхийн томоохон гүрнүүд манай орныг зуучлагчаа болгодог гээд олон жишээ дурьдаж болно.
Өнөөдөр Франц оронд хэрэгжиж буй хуулийн үнэ цэнэ маш өндөр бөгөөд бараг хүн бүр зөвхөн хуулийн өмнө хүчин мөхөс гэдгээ ухамсарласан байдаг.
Монгол улс төрийн байгууламжын хувьд Францын нэрт эрдэмтэн Монтескьегийн ангилсанчлан хууль тогтоох, гүйцэтгэх, шүүх засаглал гэсэн бүтэцтэй л дээ. Гэхдээ УИХ-ын гишүүд Засгийн газрын ажилд оролцох, эсвэл танхимын гишүүн хууль бус аргаар гүйцэтгэх эрх мэдлийг гартаа авсан тохиолдолд энэ нь бүтэц, чиг үүрэг, мөн чанарын хувьд Ардчилсан нийгэм байж чадахгүй. Энэ нь олигархийн засаглал бөгөөд цөөн хэдэн хүнд эрх мэдэл, эд баялаг хуримтлуулах боломж олгоод араасаа баялагийн тэгш бус хуваарилалт, ядуурал, бүр хувьсгал дагуулах аюултай. Өнөөгийн Монголын нийгмийн үнэн төрх ийм байна уу даа гэсэн эмзэглэл дотор минь байсан учраас ичиж айлгүй хэлж байна.
Нийгэм бүхэлдээ хямарч, улс төр авилгалд идэгдэхээс сэргийлэх бүрэн эрх мэдэл гагцхүү шүүх засаглалд ногдсон байдаг. Харамсалтай нь Монгол улсад шүүх засаглалын эрх мэдэл хязгаарлагдмал бөгөөд, оногдсон эрх мэдлээ ч бүрэн хэрэгжүүлж чадахгүй байна. Шүүж засаглах мөн чанараасаа эхлээд шүүх хурлын дэг хүртэл засаж залруулах хуулийн заалт, шинэчилж найруулах шаардлагатай үг өгүүлбэр олон байна. Шүүх засаглал УИХ, Засгийн газрын алинд ч үл харъяалагдах бөгөөд тэдэнтэй нэгэн адил засаглалыг хэрэгжүүлэгч субъект юм.
Хууль хүмүүсийг шийтгэхэд бус хамгаалахад чиглэдэг гэдгийг хууль, эрхзүйн актуудад илүү ойлгомжтой тусгаж өгвөл төр болон олон нийтийн харилцаанд дорвитой шинэчилэл гарах нь эргэлзээгүй юм. Хууль нь зөвхөн нийгмийн харилцааг бус хамтын амьдралын хэм хэмжээ, хүний үйлдэл бүрийг зохицуулж байх учиртай. Хуулийн үзэл санаа номд өгүүлсэнчлэн бүх ард түмэн хуулийн мөн чанарыг ойлгож байж, ардчилсан нийгэм жинхэнэ утгаараа оршин тогтнох болно.
1990 оноос эхлэлтэй Монголын ардчилал тухайн жилүүдэд эерэг үзүүлэлттэй байсан. Харин сүүлийн 10-аад жилд Монголын ардчилал хөгжих биш ухарсаар байна гэх дүгнэлтийг олон улсын ажиглагч, судлаачид хэлж байна. Тэдний нэг бол Холбооны Бүгд Найрамдах Герман улсын Марбург хотын их сургуулийн профессор Шиллер юм. Тэрбээр “Монголын ардчиллыг ухарч байгааг гурван үзүүлэлтээр нэрлэж болох юм. Нэгдүгээрт, Монгол Улсад бүх шатны сонгууль шударга бус явагдаж байна. Хоёрдугаарт, шүүх засаглал хүний эрхийн баталгааг ханган ажиллаж чадахгүй байна. Гуравт, Монгол оронд авилга газар авсан байна. Дээрх гурван үзүүлэлт Монголын ардчиллыг хөгжих биш ухарч байгааг илэрхий харуулж байна” гэсэн юм.
Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн сүүлийн сонгууль ардчилалд дөхсөн сонгууль болсон гэж ноён Шиллер үргэлжлүүлэн ярьсан. Тэрбээр 20 жил хөгжсөн Монголын ардчилалд олон улсын хэм хэмжүүрээр “C нэмэх” гэсэн дүн тавилаа. Ийм дүн тавих болсон, мөн хөгжих биш ухарч байна гэж дүгнэсэнд хамгийн их нөлөөлсөн зүйл бол 2008 оны долдугаар сарын 1-ний үймээн, эмх замбараагүй байдал, иргэдийг хоморголон баривчилж, тэдний хэргийг шүүх засаглал үнэн зөвөөр нь шийдвэрлээгүй, иргэдийн эрхийг хамгаалаагүй явдал гэж мэргэжилтнүүд онцолж байна. Ардчилал хөгжсөн улсуудад дараах зарчмууд бүрэн хэрэгждэг байна.
1. Хүний эрх, эрхийг дээдлэх,
2. Улс төрийн тавцанд бүгд тэгш эрхтэй байх
3. Эрх мэдэлд хүрэх зам бүгдэд нээлттэй байх
4. Ил тод буюу тунгалаг байж, бодит үндэслэлтэйгээр асуудлыг шийддэг байх.
5. Улс төрийн бодлого шийдвэр нь үр өгөөжтэй байх гэх мэт.
Дээр дурдсан зарчмууд бол Ардчиллын шидэт таван хошуу. Харин манай улсад Ардчиллын шидэт таван хошуу хэмээн нэрлэж болохуйц зүйлс утга төгс хэрэгжихгүй байгаа нь эрдэмтдийн дүгнэлтээр ил болж байна гэхэд нэг их хол зөрөхгүй биз.
“Ардчилал” гэдэг үгийн сонгомол утга нь 7 зүйлийг нэхдэг. Үүнд:
• Бүх нийтийн чөлөөт сонгууль
• Төрийн удирдлагыг шударгаар сонгох, томилох
• Нийгмийн гишүүд ижил, тэгш эрхээр хангагдах
• Үг хэлэх, үзэл бодлоо илэрхийлэх эрх чөлөө
• Мэдээллийн олон эх сурвалж
• Иргэдийн үүсгэл санаачлагын байгууллагуудын бие даасан байдлыг хангах
• Иргэдийн олонхийн шаардлагаар өөрчлөгдөх чадвар бүхий уян хатан төр
Өнгөц харахад энэ бүхэн монголд ямар нэг хэмжээгээр бий. Үндсэн хуулиар эдгээрийг тунхагласан, хамгаалсан. Гэвч 200 гаруй жил ардчиллыг хөгжүүлж, хэлбэржүүлсэн орнуудтай харьцуулахад бид яагаа ч үгүй байна. Монголын ардчилал өлгийндөө байна гэж хэлж болно. Хамгийн ихээр санаа зовоож байгаа зүйл бол нийгэм баян хоосны туйл руу шахагдаж, ижил тэгш эрх алдагдаж байна. Би ижил тэгш эрх гэдэгт коммунист маягийн тэгшитгэлийг хэлээгүй гэдгийг ойлгож байгаа байхаа.
Нийгмийн олонхийг бүрдүүлж байгаа дунд давхаргын төлөвшилд авилгалд автсан төр, төрөөс төрсөн хэт баячууд саад тотгор учруулж байгааг хэлж байна. Иргэдийн дуу хоолойг илэрхийлэх ТББ-уудыг ч худалдан авах, тодорхой зорилгод чиглүүлэн хөлслөх үзэгдэл мэр сэр гарч байна. Эдгээрээс үүдээд “Монголын ардчилал хаашаа явж байна?” гэсэн эргэлзээ гадаад, дотоодынхонд өөрийн эрхгүй төрж байгаа гэж боддог. Үүнийг яаралтай засч залруулах ёстой. Тийнхүү эрх нь ард түмэнд бий. Үндсэн хуулиараа бид парламентын засаглалыг тунхаглачихсан. Энэ бол яах аргагүй төрийн тогтолцооны ардчилсан хэлбэр. Гэхдээ ард түмний зүгээс сонгогдсон төрөө хянах, шахах механизмыг орхигдуулснаас парламентын засаглалд эргэлзэх сэдэл бий болоод байгаа шүү дээ. Үүнийг нь бий болгочихвол хоёр аварга гүрний завсар мөнхөд хавчуулагдах Монгол улсыг бусдын нөлөөлөлд автуулагдуулахгүй байх цор ганц засаглалын хэлбэр бол энэ гэж би хувьдаа үзэж байна.
Нобелийн шагналт, эрдэмтэн Ф.Хаек “Нэг төрлийн догматик олонхийн засаглал нь ардчиллыг дарангуйллаас долоон дор, тэвчишгүй зүйл болгон хувиргадаг” гэж бичсэн байдаг. Домогт эдийн засаг ч М.Фридман төрийн хийх ёстой зүйлийг дараахь байдлаар тодорхойлсон байдаг.
1. Иргэдийн амь нас, эд хөрөнгийг гадаад, дотоодын халдлагааас хамгаалах(цэрэг, цагдаа, шүүх,эмнэлэг)
2. Мөнгөний бодлого, урсгалыг хянах (төв банк)
3. Нийтээрээ ашиглах дэд бүтцийг бий болгох(зам, харилцаа холбоо)
4. Хөдөлмөрийн чадваргүй иргэдээ халамжлах(нийгмийн халамж)
5. Байгалийн баялаг, хүрээлэн байгаа орчныг хамгаалах
Тэгвэл Монголын төр энэ үндсэн үүргээ биелүүлж чадахгүй байж, оролцохгүй юмгүй, хийхгүй зүйлгүй данхайсан том бүтэцтэй болж нийгмийнхээ хөгжлийг түргэсгэх бус саад болдог хүчин зүйл болоод байна. Төсвийн зардал нь дотоодын нийт бүтээгдэхүүний бараг 60 хувьд хүрч байна гэдэг чинь юу гэсэн үг вэ? Энэ бол дампуурал. Төр улсын хамаг мөнгийг хуваарилж, зарцуулдаг байгаа нь авлигын голомтыг үүсгэж байна. Хүнд суртлыг хөгжөөж байна. Иргэдийн бие даах, төрөөс хамааралгүй амьдрах боломжийг хязгаарлаж байна.
Ардчиллыг шинэ шатанд гаргах, эдийн засгийн эрчимтэй өсөлтөнд эх орноо хүргэх тал дээр эдийн засагч, нийгмийн зүтгэлтэн хүмүүс “Иргэн баян бол улс баян” гэдэг зарчимыг баримталж үүнийг ажил хэрэг болгох хэрэгтэй юм шиг санагддаг. Иргэд эдийн засгийн эрмэлзлэл, сэдлээ хэрэгжүүлж, амьдрал ахуйгаа бусдын гар харалгүй аваад явчихдаг болчихвол ардчилал аяндаа бэхжинэ, хөгжинө. Ардчиллыг биежүүлэх зүйл бол эдийн засаг мөн. Иргэдээс хамаарах эрүүл эдийн засаггүйгээр ардчиллын тухай ярих нь хоосон зүйл болно. Тийм учраас иргэдийн эдийн засгийн мэдлэгийг дээшлүүлэх, нийгэм дэхь оролцоог нь нэмэгдүүлэх чиглэлээр жинхэнэ ажлыг хийдэг төрийн бус байгууллагуудын орон зай үгүйлэгдэж байна.
Монгол нь нийгмийн хувьд тоталитар дэглэмээс ардчилсан тогтоц руу, эдийн засгийн хувьд төвлөрсөн захиргаадлын аж ахуйгаас зах зээлийн чөлөөт эдийн засгийн тогтоц руу давхар шилжилт хийгдэж байгаа улс юм. Сүүлийн арав гаруй жил дарангуйллын дэглэмээс улс төр, нийгмийн ардчилал руу шилжилт хийхийн зэрэгцээ бараг 100 хувь улсын мэдлийн ємч бүхий захиргааны хэмээгдэгч эдийн засгийн бүтцээс зах зээлийн систем рүү шилжилт хийж байгаа орон. Энэ ч утгаараа Монголын шилжилт нь гарааны түвшин, гадаад дотоод орчны шаардлага зэргээсээ болоод хамгийн хүнд бэрх төвөгтэй, хосолмол шилжилтийг гүйцэтгэж байгаа юм. Энэ нь зориудаар хүнд хэцүүг нь сонгож авсандаа бус, ерөөсөө өөрөөр шилжилт хийх бололцоо Монголын хувьд байхгүй юм. Хятад маягийн үзэл суртлаа хадгалаад хийх эдийн засгийн реформ, Казахстан маягийн нэг дэглэмийг нөгөөгөөр солиод эдийн засгийн реформыг түргэтгэх зэрэг арга нь монголчуудын түвшин, боловсрол, зан аягаас гадна гадаад ертөнцийн холбоо хэлхээ, үндэсний аюулгүй байдал зэргээсээ болоод огт бололцоогүй зүйл байсан гэж би хувьдаа дүгнэж байна. Түүнээс гадна тухайн гарааны түвшин нь бусад пост коммунист орнуудтай харьцуулахад хэт сондгой, онцгой муу, жишгээс хэтэрхий хөндий байсан нь нэг мөсөн өөрчлөлт хийхээс өөр аргагүй байдалд хүргэсэн. Хөрөнгө оруулалт, улсын төсвийн 70 гаруй хувийг үзэл суртлын эв санаа нэг байсны шанд гадаадаас зээлээр авдаг, хүн амд оногдох Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн (ДНБ)-ий хэмжээ коммунист ертөнцдөө хамгийн бага хүн амтай нь харьцуулахад дэлхийн хамгийн том гадаад өртэй орон байжээ.
Монголд хувийн өмч хягаарлагдаж байгаагүй, харин ч бүр хуулиар тас хориотой байсан нь коммунист ертөнцдөө ч сондгой үзэгдэл байв. Эдийн засгийн зохицуулалтын эрх зүйн акт бараг ганц ч байгаагүй ба энэ нь зөвхөн хэдхэн хүний ам шийдвэр, номенклатурын үзэмжээр явагддаг байсан бололтой. Нэгэнт бүх өмч улсын мэдэлд учир энд менежментийн тухай ойлголт байхгүй. Иймээс хөрөнгө ашиглалтын ашигт үйлийн коэффициент гайхал төрүүлэм бага байлаа. Хорьдугаар зууны турш гадаад ертөнцөөс таслагдсан орон байсны хувьд зах зээлийн тухай анхдагч ойлголт энэ орны хэнд ч байгаагүй ба гадагшаа гарсан монгол үндэстний эмиграцийн тоо хэмжээ тэгтэй тэнцэж байв. Чөлөөт ертөнцөд боловсрол олсон хүн үндсэндээ огт байсангүй. Гадаадад байршуулсан үндсэн хөрөнгө ч байсангүй. ДНБ-д ганц нэг хувь эзэлдэг хатуу валютын худалдаа нь ч олон улсын дүрэм журмаар явагддаггүй байлаа. Үндсэндээ дэлхийгээс тусгаарлагдсан сюрреалист ертөнц байсан юм.
Гэвч өнгөрсөн хорь орчим жилд нийгэм, эдийн засгийн салбарын хийсэн Монголын шилжилт нь хамгийн амжилттай зүйл байсан нь гарцаагүй. Унгар, Польш, Чех зэрэг орнуудад хийгдсэн шилжилт маш амжилттай болсон боловч тэдний гарааны түвшин, гадаад дотоод нөхцөл байдал зэрэг олон хүчин зүйл нь Төв Азийн Монголынхтой харьцуулах аргагүй өндөр юм. Ийнхүү ерөнхий утгаараа гарч буй энэ их амжилт алдаа эндэгдлээс хөндий байсангүй. Үүнд туршлага мэдлэг дутсан ч тал бий, хүмүүс хоорондын болоод бүлэглэл хоорондын харилцаанаас ч болсон зүйл мундахгүй.
Юутай ч өнгөрсөн 20 жилийн хугацаанд Монголд:
• Нийгэм марксист-ленинист онолоос татгалзаж, ардчилсан үзэл санааг хүлээж авлаа.
• Нийгмийг удирдан чиглүүлэх үүрэг өөртөө ногдуулсан нэг намын тоталитар дарангуйлал дуусч, олон намын тогтцод шилжлээ.
• Нийгмийн гишүүдийг ангиар болон үзэл бодлоор ялгаварлах явдлыг халж, хүний эрх, эрх чөлөөг тунхаглалаа.
• Оюун санааны хүрээнд зарчмын өөрчлөлт гарч, хувь хүний чадамжид түшиглэсэн үнэлэмж буй боллоо.
• Ерөнхийлөгч бүхий парламентын засаглал тогтож, төрийн эрхийг хэн барих нь сонгуулиар шийдэгддэг тогтоцтой боллоо.
• Зөвхөн улсын өмч оршин тогтохыг зөвшөөрдөг байсан системийг халж, өмчийн олон хэлбэрийг тэгш эрхтэй гэж тунхаглалаа.
• Нийгмийн социал хүрээнд хувьсгалт өөрчлөлт гарлаа.
Энэ бүх ололт тэнгэрийн хишиг мэт зүгээр олдсон юм бишээ. 1990 онд Үндсэн хуулин дахь "Социализм руу урагшилна" гэсэн заалтыг хэн хасуулахгүй гэж зүтгэсэн, 1994 онд бүх иргэдэд гадаад паспорт өгөхөд хэн дургүйцсэн, малыг малчдад буцааж өгөхөд ямар хүчин эсэргүүцсэн, арми болон хүчний байгууллагад ажиллагсдыг насны харъяалалгүй болгоно гэхэд эрс эсэргүүцэн цэрэг цагдаагийн байгууллагаар албан ёсоор яван намаасаа гарахгүй байхыг уриалж байсан, 1992 онд Үндсэн хуулинд аль хүчин газар өмчилж болох заалтыг эсэргүүцсэн, 1992-1996 онд аль хүчин өмч хувьчлалыг бүрэн зогсоосон, багш нарын эсэргүүцэл жагсаалын үеэр хэний даалгавраар хүчний байгууллага тагнах чагнах ажиллагаа үйлдсэн, иргэд эвсэлдэн нэгдэж, үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх, цуглаан жагсаал хийх хуулинд хэн хязгаарлалт тавьж хууль гаргасан, 1996-2000 онд явагдсан нийгэм-эдийн засгийн реформыг аль хүчин төрийг хүчгүйтүүлэх замаар улдан зогсоосон, нийгмийн ухамсар төлөвшөөгүй дорой түвшин дээр аль хүчин тоглоом тохуу хийн төрийг барьцаалж, мушгин гуйвуулж, гүтгэлэг зохиож, ингэснээр ардчиллын үнэ цэнэт зүйлсийг нийгмийн ухамсарт муу муухай зүйл болгон хapyулах гэж тэмүүлсэн зэргийг ихэнхи хүмүүс мартсан байдаг юм гэхдээ түүх бид хоёр яавч мартахгүй.
Энэ бүхэн эцсийн бүлэгт нийгэмд ардчилсан ёс тогтоох гэсэн шинэ залуу хүчин, үеэ өнгөрөөсөн боловч инерцээрээ үлдэж хоцорсон тоталитар дэглэмийн хуучин руугаа тэмүүлсэн хүч хоёрын хоорондын хатуу тэмцлийн түүх ажээ.
Ардчилсан хүчин төрийн эрх барьж байсан 1996-2000 оны хооронд сөрөг хүчин маш хүчирхэг байсан. Хууль тогтоох байгууллагад шийдвэр гapгуулахгүй байх хэмжээний хүчирхэг байсан тул үүгээрээ түрий барин төрийг хүчгүйдүүлэх замаар үнэн хэрэгтээ нийгмийг жолоодох, сэтгэлгээг залах, төрийн гол шийдвэрийг гаргах эрх мэдэл тэдэнд байлаа. Албан ёсны эрх баригч хүчин нь үнэн чанартаа барьцаанд орчихсон он жилүүд байв.
МАХН төрийн эрх авсан жилдээ нийгмийн дэвшил, ардчиллын эсрэг, олсон ололтыг нь ухраасан олон арга хэмжээ авлаа. Үүнд: " Төрийн бүхий л албан тушаал, ялангуяа шийдвэр гаргах түвшинд зөвхөн өөрийн хүмүүс байх ёстой. Энд улс төрийн найдвартай итгэлтэй байх явдал нь гол болохоос тухайн хүний мэдлэг боловсрол, туршлага бол хоёр, гуравдугаар зэргийн асуудал.
• Өнөөгийн нийгэмд хамгийн их нөлөө үзүүлэх юм бол мэдээллийн хэрэгсэл. Иймээс гол мэдээллийн хэрэгслийг шууд өөрийн гартаа зангидан юу мэдээлэх, юу эс мэдээлэхийг шууд удирдан хөтлөх. Өргөн тархацтай бус мэдээллийн хэрэгслийг байнгын хяналтдаа байлгаж байх.
• Нийгэмд эрх баригчдын хүсээгүй мэдээлэл тарах юм бол түүний уур уурхайг түргэн илчилж, эздийг нь улс төрийн болон эдийн засгийн аргаар боогдуулж хашрааж байх. Дахиж хүсээгүй мэдээлэл тарах нүх сүв бүрийн үргэлж сайн таглаж байх.
• Эрх мэдэл онцгой төвлөрсөн байх ёстой. Төвлөрлийг буй болгох хамгийн сайн арга бол доод шатны гүйцэтгэгч нь эдийн засгийн хувьд төвөөсөө бүрэн хамааралтай байх учиртай. Нэгэнт төвд бүгдэд хүрэлцээтэй хангалттай хөрөнгө хомс учир гүйцэтгэгч түүний нэрийн өмнөөс эдийн засгийн байдлаа сайжруулах бололцоотой байх хэрэгтэй. Гүйцэтгэгч нь аялдан дагагч, үг дуугүй биелүүлэгч, үл эсэргүүцэгч байхаа больж, өөрөөр хэлбэл улс төрийн найдваргүй хүн болж хувирах юм бол хоолноос нь салгах бололцоо Төвд үргэлж байх ёстой.
• Сөрөг хүчин болоод цөөнхийг нийгэмд байр суурьгүй болгох. Үүнд хамгийн шалгарсан арга бол персончлон тодорхой эздийг барьж авч түүнд тохируулсан гүтгэлэг доромжлолыг дэгдээн, олон нийтээр жигшүүлэх байнгын ажиллагаа зохиох.
• Цөөнхийг дэмжсэн аливаа үйлдлийг таслан зогсоож, тодорхой хэсэг хүмүүс дээр хашраах арга хэмжээ аван нийтэд сургамж болгох. Цөөнхийг эдийн засгийн хувьд сулруулах нь тэргүүн зэргийн зорилго, иймээс тэдэнд талтай ханддаг, эдийн засгийн сурвалжуудыг хавчин боох, ялгаварлан гадуурхах зэрэг улс төрийн аргаар тэмцэн доройтуулах.
• Нийгэмд айдас хүйдэс үүсгэх. Улс төрийн аливаа найдваргүй хүн хавчин гадуурхагдах нь аргагүй юм гэсэн ойлголтыг зугуу үйл ажиллагаагаараа нийтэд ойлгуулах.
• Эрх баригчдыг дэмжих, хамтран ажиллаж байгаа тохиолдолд алив хуулийг зөрчвөл өршөөгдөнө, эс дэмжигчид хууль зөрчөөгүй ч зөрчсөн хэрэгт орж болно гэсэн ойлголтыг олон түмэнд төрүүлэх, үүнийг тодорхой үйлдэл факт дээр үзэж харсаар байтал нь илэрхий хийж, олон түмэнд далд ойлголт буй болгох.
• Хамгийн бүтэлгүй азгүй алхмаа ч олон түмэнд сүр дуулиантайгаар ялалт амжилт мэтээр сурталчлах. Иймээс суртал нэвтрүүлэгт мөнгө хөрөнгийг үл хайрлах. Болохгүй бүтэхгүй юм болгоныг Ардчилсан хүчин, цөөнх, сөрөг хүчин, нээлттэй нийгэм, ардчилсан тогтоц руу тохож, ингэснээр үзэл бодлын цөөнх нийгэмд оршин байх нь хөгжил дэвшлийн чөдөр тушаа, эмх замбараагүй байдлын эх сурвалж, ядуурал гуйранчлалын цаад учир шалтгаан гэсэн ойлголтыг буй болгох. Цөөнхөд хамаарч байгаа л бол эрт балрын өнгөрсөн алдаа дутагдлыг нь дөвийлгөн, шүүх цагдаа болон хүчний байгууллага, шүүхээр шийдвэрлүүлэн өргөн олныг хамарсан жигшүүлэх ажиллагаа зохион суртал нэвтрүүлэг явуулах. Ямар ч өртгөөр хамаагүй хийгдэж байгаа ялалт дэвшил цэцэглэлийн тухай хуурамч ч бай суртал нэвтрүүлэг нь төрийн эрхийг цаашид сонгуулиар барин, сонгуульчлагдсан дарангуйллыг хэвээр хадгалах үндсэн нөхцлийг хангах тул эргээд өртгөө бүрэн нөхнө.
• Сонгуульд ялах үндсэн нөхцөл бол эдийн засгийн чадамж. Иймээс эрх барьж буй бололцоотой үедээ намын эдийн засгийн хувьд хүчирхэгжүүлэх. Нам өөрийн хүчирхэг хөрөнгөтэй байгаад зогсохгүй санхүүгийн хувьд ирээдүйд дэмжлэг үзүүлэх хувь хүмүүс, пүүс компанид хууль бусаар хөрөнгөжих бололцоог аль болох түлхүү олгох.
• Олон түмнийг мөнхийн горьдлогод барих. Олон жилийг хамарсан үл гүйцэтгэх төлөвлөгөө, төсөл, зорилт байнга дэвшүүлэн, түрүүнийх нь мартагдахад дараагийнх нь гаргаж ирэн итгэл найдвар түрүүлэх.
• Баяр наадам, парад ёслолд дуртай иймэрхүү зүйлд автамтгай монгол хүний сэтгэл зүй онцлогийг түшиглэж аливаа oй, ёслол, наадам цэнгээнийг өргөтгөн дуу шуугиантай үйлдэх. Дэвжин дэгдэж байгаа тухай болон горьдлого найдвар төрүүлэх суртал нэвтрүүлгээ үүнтэй нягт уялдуулан хамтатгах.
• Худал хэлэх, худал амлах, баримжаагүй гөрдөх, гүтгэн доромжлох, шамшигдуулан идэх, ялгаварлан гадуурхах зэрэг жирийн хүнд байдаг моралийн хэмжүүрийг эс тоох. 3орилго нь apгaa зөвтгөнө гэдэг философид тулгуурлах.
• Шинэчлэгдэн өөрчлөгдөх, ардчиллан хүмүүжиж байгаа дүрийг байнга эсгэх. Ялангуяа энэ талын суртал нэвтрүүлгийг гадаад ертөнц рүү хүчтэй хийх. Ардчилсан хүчин, ардчилал хоёрыг хүчтай зааглан ялгах. Залуу үед МАХН ардчиллыг санаачилсан гэсэн үүх түүх зохиомж өгөх.
• Нийгмийн жолоодлогыг олигархжуулах.
Энэ бүхэн ердийн хүчин сэтгэлгээнийх нь инерц төдийгүй дахин Засгийн эрхээ алдахгүй байхын тулд авч хэрэгжүүлсэн ухамсартай алхам нь байсан юм.
Өөр сүрхий өсөж байгаа юм гэвэл гэмт хэрэг, түүний дотор төрлөөр устгах гэх мэтийн цоо шинэ хүнд гэмт хэргүүд, ядуурал гуйранчлал, гадаад өр, экологийн сүйрэл, хуульчлагдсан авлига гэх мэт. Ардчилал бол духан дээрээ наагаад Вашингтон руу байн байн гүйдэг ухуулах хуудас биш, нийгэмд төлөвшин тогтдог үргэлжлэх процесс, Ардчилал бол хүнээс мөнгө цаас гуйх эрхийн бичиг биш, нийгмийг төвөгтэй хэцүү боловч, бат бэх аз жаргал руу хөтлөх үйл явц. Ардчилал бол хоорондоо булаацалддаг нэр төр биш, иргэн бүрийн нийгмийн өмнө хүлээсэн ухамсартай хариуцлага. Эцэст нь хэлэхэд чөлөөт нийгмийн үндсэн зарчимуудад нийцсэн иргэний нийгэм, жинхэнэ ардчилсан нийгмийг бий болгоход хүн бүрийн оролцоо маш чухал билээ.

Надад мөрөөдөл бий...

2010-01-22T00:23:00.000-08:00

Сайн байна уу ? 2010 он минь ээ. Баяртай 2009 он минь. Дурсамжаар үргэлж дүүрэн байдаг энэ цаг хугацаа ямар хурдан өнгөрнө вэ. Үлдсэн энэ насны амьдралдаа баялаг бүтээлээр арвин байхаар шийдсэн өөртэй итгэлтэй хүн болгонд энэ өдрийн гал халуун мэндийг хүргье! Хором бүр тань жаргалтай байх болтугай...

Надад мөрөөдөл бий!

Филантропи

2009-08-25T09:00:00.001-07:00

Сүүлийн нэг жилийн турш миний ой ухаан, бодлоос минь ер салж өгдөггүй байсан “Филантропи” хэмээх үзэл санааны талаар “Сайн дурын үйлс Монголд” хэмээх нэртэй эссэ бичлэгийн уралдаан “Филантропи” үзэл санаа түүнийг түгээн дэлгэрүүлэх, цаашид хүмүүсийн сайн сайхны төлөө хүргэх сайн дурын үйлс болон хүмүүнлэгийн үйл ажиллагаа, түүнд оролцох оролцоог нэмэгдүүлэх зорилготой зохиогдож байгаа нь оюутан надад ихэд таалагдаж өөрийн багахан дуу хоолойгоо энд хүргэж байгаадаа таатай байна.
Филантропи хэмээх энэ богинохон үгийн цаана ямар утга санаа илэрхийлэгддэг юм бол?Залуучууд бид бүхэнд энэхүү ойлголтыг түгээн дэлгэрүүлж цаашид төлөвшүүлэх ямар, ямар арга зам байна? гэх мэт асуултуудыг өөртөө тавьж үзэн энэхүү асуултандаа товч тодорхой хариулах зорилготой бичихийг зорилоо.

Хичээлээ тараад гэрлүүгээ алхаж явах зуур хөрш ангийн хэсэг оюутнууд нэг тийшээ явах гэж байгаа бололтой бэлтгэлээ базайж байгаа харагдлаа. Та хэд минь хаашаа явах нь вэ? хэмээн сонирхон асуутал: “Бид нар хүүхдийн асрамжийн газарт очиж хүүхдүүдтэй хөл бөмбөг тоглож, тэдгээр хүүхдүүдэд амьдралын аз жаргалыг багахан ч болов мэдрүүлж, цагийг нь үр бүтээлтэй өнгөрүүлдэг болгож төлөвшүүлэхэд нь өөрсдийн бага ч гэсэн хувь нэмрээ оруулья гэж шийдээд 2 сар өнгөрч байна. Бид 7 хоног бүрийн хагас сайн өдөр очиж тэдгээр хүүхдүүдтэй хамт цагаа өнгөрүүлдэг болсон чи бидэнтэй хамт явах уу? хэмээн хөрш ангийн дарга Азжаргал надаас асуух зуураа хөнгөхөн инээмсэглэлээ”.

Үгүй ээ баярлалаа. Та хэд харин зорьсон зорилгодоо заавал хүрч, санасан бодсоноо хэрэгжүүлээд сайн яваад ирээрэй! Баяртай! хэмээн цааш алхах зуур бодохдоо:
Өнөөгийн өсвөр үеийн оюутан залуучууд өөрсдийн хүсэл сонирхолдоо хөтлөгдөн эвлэлдэн нэгдэж, өөрсдийн гэсэн идэвхи санаачилган дор сайн дурын үйлсэд хөл нийлүүлэн алхаж, өөрсдийн хийж чадах тэр л зүйлээрээ сэтгэлийн асар том хандив өргөж байгааг харан Филантропи-ийг зөвхөн хөрөнгө мөнгөөр хандив өргөх төдийд ойлгож байсан тэр өчүүхэн сэтгэхүй минь хальж нийгэмд залуучуудын оролцох оролцоо болон гүйцэтгэх үүрэг ихээхэн чухал байдаг болохыг ойлгон ухаарч, тэдгээр залуучуудыг магтан шагширч тэднээс үлгэр дууриалал авч явдаг болсон билээ.

Саяхан монголд Америкийн нэгэн компаний захирал хүрч ирээд хэсэг оюутан залуусын дунд багахан сургалт зохион явуулахын сацуу үдэшлэг, тэмцээн уралдаан, томоохон хүлээн авалт гэх мэт арга хэмжээнүүдийг зохион явуулсан юм. Тэр захирал энэ сургалтын үр дүнд нэн чухал ач холбогдол өгөхгүй байсан ба их хэмжээний мөнгийг бараг зүгээр салхинд хийсэгчих шиг санагдлаа. Учирыг ойлгож ядсан би уучлаарай та яагаад ийм их хэмжээний мөнгийг ингэж оюутнуудад зарцуулах болов энэ хэмжээний мөнгөөр Монголд багагүй ашиг олох бизнес хийж болно шүү дээ гэтэл:“Миний Америкт эрхэлж буй бизнес хөл дээрээ тогтчихсон надад илүү мөнгө олох сонирхол алга гэхдээ ноён Жорж Буш-ийг миний өгч буй татварын мөнгөөр зэр зэвсэг хийж, олон зуун хүний амь насыг сүйтгэж байгааг нь хараад сууж чадахгүй нь түүнд ихэд бухимдаж буй гэдгээ хэлээд харин тэрний оронд орвол ноён Жорж Буш-г зэвсэг болгоход хэрэглэх татварын мөнгөөрөө хөгжил буурай улс орнуудад филантропи хийсэн нь илүү их ашиг тустай. Энэ нь эргээд хэр хэмжээний мөнгөөр филантропи хийсэн яг тийм хэмжээний мөнгөн дүнгээр улсдаа татвараас чөлөөлөгддөг гэж хэллээ. Манайд ийм тогтолцоо бий юм болов уу! Гэхдээ “Сүүлийн үед ийм төрлийн филантропи манайд их хөгжиж байгаа юм шиг санагддаг. Хамгийн гол нь бүрэн утгаараа хэрэгжиж буй юу гэдэгт л асуудал байна. Монголд Филантропи хийдэг хувь хүн, аж ахуйн нэгж байгууллага, компаниуд, төрийн бус байгууллагууд жил ирэх тусам ихсэх болжээ. Гэхдээ Филантропи хийж буй хувь хүмүүс дундаас ямар нэгэн СӨХ-ийн дарга юмуу, Засаг дарга нарыг ялгаж салгах хэрэгтэй юм шиг. Зарим дарга нар хувийн амбиц хөөцөлдөж өөрсдийн хийж буй тухайн ажилуудаа ард түмэн та бүхнийхээ төлөө зориулж буй миний Филантропи гэж ирээд тайлбарлаад байгаатай нэг ойлголцдоггүй.
Боловсролын салбарт филантропи хийвэл манай улс орны хөгжил төдийгүй нийгмийн сэтгэлгээ маань сайжиран амьдрал ахуй маань дээшилнэ хэмээн би хувьдаа боддог юм.

Манай гариг дэлхий дээр засаглалын олон янзын хэлбэр туршигдсаар ирсэн байдаг цаашид ч туршигдах байх. Социалист, Коммунист, Фашист, Нацист гэх мэтийн үзэл суртал нь хүн төрөлхтний жам ёсны хөгжилийн гажуудал маягаар үүсч төрийн энгийн, шударга зарчмыг ихээхэн өөрчилжээ. Түүхийн туршид эдгээр дэглэмүүд нь гэр бүлийн эсрэг дайн зарлаж, хүүхдүүдийг нь эцэг эхийнх нь эсрэг эхнэрийг нь нөхрийнх нь эсрэг залуу үеийг нь ахмадуудынх нь эсрэг сөргүүлэн тавьж байсан нь хатуу үнэн билээ. Бид ийм л нийгмийн золиос болсон ахмад үеийнхнийхээ гашуун туршлагад тулгуурлаж өнөөгийн ардчилсан нийгмийг сонгож энэхүү замаар ирээдүй өөд урагшилж байгаа нь ихээхэн зөв алхам болжээ хэмээн санагддаг. Хэн ч ардчиллыг төгс төгөлдөр, хамгийн ухаалаг гэж хэлж чаддаггүй. Гэхдээ улам олон улс орон ардчиллын системийг хүлээн зөвшөөрөх болж, ардчилал хүн төрөлхтний ирээдүйн давалгаа болж байна.
Тийм ч учраас бид ардчилсан нийгмийнхээ үр шимийг хүртэж иргэний нийгэмд өөрийн гэсэн дуу хоолойгоо хүргэх боломж олдож, хил хярзааргүй бусадтай харилцан үзэл бодлоо солилцож, хүмүүсийн тусын төлөөх үйлсэд сайн дурын идэвхи санаачлагатай байх хэрэгтэй хэмээн бодож байна.
Монголын өнөөгийн нийгэмд хамгийн ихээр тулгамдаж буй асуудлуудын нэг бол хог хаягдал хэмээн хувьдаа үздэг, ихэнхи хүмүүс үүнтэй санал нийлнэ хэмээн итгэж байна. Саяхан нийслэлчүүдийн ундны усыг хангадаг Туул гол сүүлийн жилүүдэд ихээр бохирдож байгаа тул “Туул голоо цэвэр байлгая” гэсэн хэсэг залуучууд нэгдэж Туул голыг цэвэршүүлэх хандивийн данс нээж байсан санагдана. Ийм л зүйлд нэн ялангуяа залуучууд бидний оролцоо ихээхэн шаардлагатай байна. Өдрөөс өдөрт байгалийн зөв зохистой байдал алдагдаж, энэ нь эргээд хүмүүс бид бүхэнд ямар муу хор нөлөө дагуулж байгааг өөрсдийн хувийн эрх ашгийг нэн түрүүнд тавьж түүнийгээ илүүд үздэг хэсэг бүлэг хүмүүс сайн ойлгохгүй байгаа бололтой. Байгаль дэлхий өөрөө өөрийгөө сүйтгэдэггүй хүмүүс бид бүхэн байгаль дэлхийгээ хайрлахгүй элдэв зүйлсийн хог хаягдал хаяж, нус шүлсээ ийш тийш чулуудан гудамж талбайгаа бохирдуулж, архины шил, тамхины ишээр хаа сайгүй бузарлаж байна. Нийслэлчүүд бидний усны хэрэгцээг хангадаг Туул голдоо хэнэгч үгүй машин тэргээ угаан хог хаягдалаа орхиж, бодирдуулж байгаа нь миний сэтгэлийг шимшрүүлж байна. “Энэ хүн хог хаяж болж байгаа юм чинь би хог хаяж болно” гэсэн сэтгэлгээгээ бага зэрэг өөрчилж “Би хог хаяхаа боливол энэ хүн хог хаяхаа болино” гэдэгт итгэж байх хэрэгтэй. Эрх чөлөө гэдэг зүйл хязгаартай. Эрх чөлөө нь бусдын эрх чөлөөгөөр хязгаарлагддаг. Эрх чөлөөгөө эдэлж байна хэмээн эрх чөлөөг дур зоргоор аашлахтай андуурч хольж хутгаж болохгүй. Миний хэлэх гээд байгаа зүйл бол залуучууд бид бүхэн нийгэмд гүйцэтгэх өөрсдийн оролцоог сайжруулж, бидний амьдарч буй энэхүү нийгмийн сайн сайхан тусын тулд цэвэр эрүүл орчинд амьдрах хүслээр дүүрэн өсвөр үеийнхэндээ зөв үлгэр дууриалал үзүүлэн аливаа зүйлд ухаалаг зөв сэтгэлгээгээр хандаж өөрсдийн хэрэглэсэн хог хаягдлуудаа зориулалтын газар хаяж зөв ухаалаг хүн болж төлөвшивөл энэ нь бидний байгаль дэлхийдээ өргөх багахан ч гэсэн филантропи болох байх хэмээн бодож байна.
Гадаадын хөгжингүй улс орнууд Филантропийг нийгмийн бүхий л хүрээнд янз бүрээр түгээн дэлгэрүүлж , хангалттай төлөвшсөн гэлтэй дүр зураг ажигллагддаг. Дэлхийн багагүй улс орнуудын их дээд сургуулиудын боловсролын тогтолцоонд санаачлагатай, нийгмийн идэвхи сайтай оюутан залуучууддаа зохиосон үйл ажиллагаанаас нь хамааран хичээлийн кредитийг өгч оюутнуудаа урамшуулдаг юм билээ. Филантропи үзэл санааг хүмүүст түгээн дэлгэрүүлэхийг эрмэлзэж явдаг хүнийхээ хувьд би оюутан залуустаа чиглэгдсэн үйл ажиллагаануудыг байнга явуулсаар ирсэн. Ийм л энгийн зүйлээс филантропи үзэл санаа хөгжиж буйг хүмүүст ойлгуулж, мөн энэхүү үзэл санааны талаар аль болох олон залуучуудыг хамарсан сургалт явуулах шаардлагатай байна

"Хөгжлийн гарц" илтгэлийн уралдаан

2009-08-25T08:59:00.002-07:00

"Хөгжлийн гарц" уралдаанд шалгарсан илтгэлийнхээ хэсгээс нь тавилаа... 2008 . 03. 30
Америкийн нэгдсэн улсын ерөнхийлөгч болон Монгол улсын ерөнхийлөгчийг хамтад нь террористууд барьцаалжээ. Бөөн юм болж эцэст нь хоёр ерөнхийлөгчийг эх нутагт нь шүхрээр хаяхаар болов. Буш цонхоор хараад л энд эрх чөлөөний хөшөө байна миний эх орон гээд үсэрчихэв. Харин МУ-ийн ерөнхийлөгч нүдээ нэг хэсэг эргэлдүүлж байгаад л дэлхийн бөөрөн дээрх бөөн хар утааг хараад энэ миний эх орон миний гэр гээд үсэрчихэв ээ. Харин террористууд алмайран гайхаж хүн төрөлхтөнийг үй олноор устгах гайхалтай шинэ зэвсэг болох хорт утааг эрчимтэй бий болгоход улсаа ерөнхийлөн захирч байсан ноён Энхбаярыг Террористуудын загалмайлсан эцэг хэмээн хүлээн зөвшөөрч гавьяат цолоор өргөмжилжээ.

Дэлхийд цол гуншиний төлөө амиа өгөхөөс ч буцахгүй хоёрхон буурай улс байдгын нэг нь ардчилсан нийгэмд хөл тавиад нэгэнт 18-н жилийг ардаа орхин эрийн цээнд хүрсэн Монгол улс гэлцдэг.
Нийгмийн хамгийн дээд хөгжил буюу Коммунизмд хүрэхийн тулд социализмийн дэглэм дор өдөр бүр хичээнгүйлэн ажиллаж ирсэн бидний эцэг эх өнөөгийн Монголын энэ нийгмийг төсөөлж байсан болов уу? хүсч байсан болов уу? Дэлхийг цочирдуулан улс болгоны анхаарлын төвд байгаа Монгол улс энэ гамшигийн түвшинд хүрээд ч зогсохгүй хорт утаагаараа цаашид амьсгалсаар байх уу? Өнөөдрийн ардчилсан нийгэмд өсч хүмүүжиж буй Монгол улсын ирээдүй болсон шинэ үеийн залуус маань нүдэн дээр л үеэ өнгөрөөсөн социализмийн бүтээгдэхүүн болж төлөвшиж байгаа нь чөлөөт нийгмийн үндсэн зарчмууд манай оронд хэрэгжихгүй байгаагийн тод илрэл биш гэж үү? Бид ийм байдалд яагаад хүрчих вэ? Энэ байдлаас хэрхэн яаж гарах вэ? гэсэн асуултын хариултыг хэн өгөх бол гэдэг нь хүн бүрийн анхаарлын төвд байна. Ер нь “Энэ хүн ил задгай газар хог хаяж байгаа юм чинь би хог хаяж болно гэсэн сэтгэхүйгээ жаахан өөрчилж би хог хаяхаа боливол энэ хүн хог хаяхаа болино” гэсэн мөрдлөгийг зарчмаа болгох хэрэгтэй. Нийгмийг цогцлоон бий болгож буй Монголын ард иргэдийн дунд иргэний боловсрол хэмээх ойлголт тун дутмаг санагддаг. Хүн эрхээ эдлэхийн зэрэгцээ үүргээ биелүүлэх нь зөв бизээ. Гэхдээ л ардчиллын буянаар дэлхийн даяаршилд Монгол улс хөл зэрэгцэн алхаж нийгэм өдрөөс өдөрт улам нээлттэй болж өнөөдөр би өөрийн дуу хоолойгоо хүргэж байгаадаа баяртай байна.

Дэлхийн II дайны дараахан Хятад, Япон улсын хөгжлийн түвшин бараг ижилхэн байсан билээ. Яг энэ цаг үед л дэлхийн бүх улс орон тус бүрдээ улс орныхоо цаашдын хөгжлийн гарцыг тодорхойлж, хэрхэн яаж хөгжүүлэх талаар чухал шийдвэрүүдийг гаргасан. Тухайн үед Хятад улс үзэл санааны болон чиг хандлагын хувьд ахан дүүс Зөвлөлт Орос улс руу эх орныхоо ирээдүй болсон эх оронч залуусаа явуулжээ. Тун удалгүй эдгээр залуус улс орондоо эргэж ирж хүн бүр нэг будаа таривал 1 тэр бум будаа тарина гэсэн сэтгэхүйн дор өнөөгийн аж үйлдвэржсэн хүчирхэг Хятад гүрэнг бий болгосон. Харин Япон улс бүх тэргүүний залуусаа дэлхийн ихэнх улс оронруу явуулаад өнөөх залуус нь хэдэн жилийн дараа япон улсдаа эргэн ирж тухайн улс орнуудынхаа соёл иргэншил болон хамгийн ололттой талуудыг нь улсдаа бодлогын түвшинд хэрэгжүүлсэн нь өнөөгийн оюунлаг ард иргэдтэй Их наран улсын дүр төрхийг бий болгожээ. Манай илтгэлийн сэдэв магадгүй “Ногоон хувьсгал” ч юм уу эсвэл цөлжилтийг зогсоох талаар байж болох л байсан. Гэхдээ үүний үр дүнд одоогийн байгаа байдалд усалгаагүй хэсэг мод, хагалсан хэсэгхэн газар л нэмэрлэх биз. Тэгээд ч ногоон хувьсгал болон цөлжилтийг зогсоох төсөл нэгэнт хэрэгжин үр дүнгээ бидэнд харуулсан. Хэрвээ говийн нэгэн залуу хатаж байгаа ногоон төглийг хараад магадгүй гэртээ буцаж ороод шанага ч болов усаар услах болов уу? гэсэн асуулт оршсоор ирсэн. Тиймээс бид энэ залууг шанага ч болов усаар услах ч юм уу эсвэл ямар нэгэн усалгааны шинэ соргог санааг гаргаж хэрэгжүүлдэг байхыг үнэхээр хүссэн юм. Хүнд анх бичиж сургахын тулд харандаа цаас өгдөгтэй адилхан тийм л зүйлийг тэр залууд өгөх хэрэгтэй. Дэлхийн бүх хөгжингүй орны хуйларч буй мэдээлэл технологийн үсрэнгүй хөгжил дэвшилд хөл зэрэгцэн алхаж яваа говийн тэр нэгэн залуугийн сонирхлыг сүүлийн үеийн техник технологийн эгэл хэсэг болох компьютер болон интернэт гэх зэрэг мэдээллийн гайхалтай эх үүсвэрүүд нь өөрийн эрхгүй татна гэдэгт би итгэлтэй байна. Мэдээлэл технологийн эрин 21-р зууныг дэлхийд хүлээн зөвшөөрч байгаа энэ цаг үед МУ-ийн ерөнхийлөгчийн санаачилгаар улс орны ирээдүй болсон хүүхэд бүрийг компьютержүүлэх аян хэрэгжиж эхэлсэнд бид ихэд олзуурхан сэтгэлд таатай хүлээн авч байгаа болно. Хамгийн гол нь бид бүхний сэтгэлийг зовоож буй томоохон асуудал нь тодорхой цаг хугацааны дараа ямар нэгэн барьцаалан зээлдүүлэх газар энэхүү компьютеруудаар дүүрчихвий гэж эмээж байна. Ер нь үнэгүй юманд хүн хайхрамжгүй ханддагийн адилаар хүүхдийн ирээдүйн хөгжлийг тодорхойлох тэр өчүүхэн компьютерийг нь магадгүй аливаа зүйлийг мөнгөний хэм хэмжүүрээр хардаг мөнгийг илүүд үздэг бүдүүлэг аав, ээж (ах, эгч) нар нь тухайн хүүхдийн гарт нь өгөлгүйгээр хэрхэн яаж зөв зүйтэй ашиглах талаар нь зааж зөвлөхөөс илүүтэйгээр зарж борлуулах эсвэл барьцаалан зээлдүүлэх газарт худалдаад байвал яах вэ? ийм эмгэнэлт байдалд хүрвэл яах вэ? Тиймээс бид хатаж буй мод, ширгэж буй гол, байнгын шороон шуургыг зогсоох талаас нь шинэ соргог санаа гарган хэрэгжүүлдэг тухайн хүний зөв төлөвшлийг олгохын тулд говийн тэр нэгэн залууд мэдээллийн гайхалтай үнэ цэнийг ойлгуулах хэрэгтэй гэж үзсэн юм. Тэр залуугийн гарт компьютер өгсөнөөр үзэг, дэвтэр авах шаардлага үгүй болно. Магадгүй энэ залуугийн байнгын хэрэглэдэг бал болон дэвтрүүдийн үнэ нь компьютерийн үнээс ч илүү өртөгтэй болох биз ээ. Компьютерийг зөв зүйтэй ашиглаж эхэлснээр хичээлээ хийж интернэтээр аялж бүхий л төрлийн мэдээллүүдийг маш богино хугацаанд авч, эдийн засгийн хувьд ч томоохон хэмнэлт гарч хэн нэгэн хүнтэй алсын зайнаас үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлж сурч төлөвшиж цаашлаад мэдлэгийн цар хүрээ өсөн нэмэгдсээр өөрийнхөө хөгжлийн гарцыг тодорхойлоход илүү дөхөм болно гэж бодож байна. Мэдлэг бол хүч байдгийн адилаар 21-р зуунд мэдээлэл нь асар том хүч болжээ. Өнөөдөр таны гарт интернэт байгаа бол хил хязгааргүй бусадтай харилцан үзэл бодлоо нээлттэй солилцож, хамгийн сүүлийн үеийн мэдээллүүдийг уншиж, сонирхдог дуу болон тоглоомуудыг татан авч хараахан дэлгэцнээ гараагүй киног үзээд сууж байна гэдэг хэтэрхий энгийн болчихож. Хэн байх нь юу мэддэгээр нь хэмжигдэж л байгаа бол өөрийнхөө шинэлэг санааг интернэтээр чөлөөтэй илэрхийлж, өөрийн санаачилсан зүйлийн оргил өөд ямар нэгэн саадгүйгээр итгэл төгс тэмүүлж чадна. Өөрт хэрэгцээтэй, өөрийн хүсэл шаардлагад нийцсэн ямар нэгэн зүйл жишээ нь зургийн аппарат авахын тулд хэдэн цагаар дэлгүүр хэсч, дэмий тэнэхийн оронд шууд л интернэтэд суугаад хайхад таньд секундыг хэдэн зуу хуваасантай адил хугацааны дотор л тухайн мэдээлэл төрөл бүрээрээ гарч ирэх маш том лавлах интернэтийн ертөнцөд бий. Хаана ч томилолтоор явж байсан ажлынхантайгаа хуралдаж, хүүхэддээ үлгэр ярьж өгнө гэдэг яах аргагүй 21-р зуун.
Дэлхийн өнөөгийн улс орнуудын секунд тутамд хязгааргүй өсөн нэмэгдэх тэр чухал мэдээллүүд, хором тутамд шинэчлэгдсээр байгаа сүүлийн үеийн техник технологиуд, өдрөөс өдөрт шинээр мэндэлж буй томоохон нээлтүүд гэх зэрэг амин чухал мэдээллүүдийг манай орны болон америкийн нэгдсэн улсын үе тэнгийн хүүхдүүд адил түвшинд олж авч чадаж байгаа болов уу?
Дундговь аймгийн хүүхдийн хувьд мэдээллээс ангид байгаа нь зурагнаас илт байна. Монгол хүний гэнэн цагаан сэтгэлээр камер руу харж буй энэ охин үе тэнгийнх нь найз дэлхийн нөгөө өнцөгт камер руу харах ч сөхөөгүй мэдэх гэсэн эрмэлзэл дүүрэн “мэдэхгүйтэй” дайн зарлан завгүй байгааг мэдэх болов уу? Мэдээллээс хол байна гэдэг мэдлэгээс хол хөндий байна гэсэн үг. Энэ өсч яваа жаахан охин их олон зүйлийг мэдэхийг хүсдэг. Тиймээс ч компьютертэй болохыг мөрөөддөг. Бид ийм л орчинг ирээдүйд бэлдэж байна. Харин Америкийн 14-н настай охин мэдээллийг хаанаас олохоо мэддэг яаж ашиглахаа ч мэддэг тэр охиныг төрхөд л дэргэд нь компьютер байсан интернэт ч байсан. Бид яагаад дэлхийн шилдэг өндөр хөгжилтэй аймаг хот болж болохгүй гэж. Яагаад манай 14-н настай охин Америк охиноос ч илүү оюунлаг болж болохгүй гэж. Эцэст нь хэлэхэд одоо байгаа хуучин байшинг засч сайжруулах нь дахин шинэ байшин барихаас 2 алхам хоцордог шүү дээ!
Бид агуу их эзэн Чингис хаанаараа олон зуун жил гоёлоо харин одоо Монголынхоо ирээдүйдээ ухаалаг олон удирдагч олон чингисийг бий болгох хэрэгтэй байна хүн бүр оюунлаг сэтгэдэг болчихвол нийгэм аяндаа цэвэршиж улс орны хөгжилийг гарц тодорхой болно биз ээ...

"Дээд боловсролын салбар дахь авлига"

2009-08-25T08:59:00.001-07:00

"Дээд боловсролын салбар дахь авлига түүнээс гарах арга зам" сэдэвтэй илтгэлийн уралдаанд шалгарсан илтгэлийнхээ хэсгээс нь тавилаа... Дашрамд хэлэхэд авлига, авилга гэж аль аль-аар нь бичсэн байгаа.. 2008.05.12 өдөр

Шинжлэх ухаан технологийн их сургуулийн хичээлийн 2-р байрны хаалганы урдхан хэсэгт хэсэг оюутнууд ярилцаж байхыг нь санаандгүй сонслоо.
Тэдний дундаас нэг оюутан нь ийнхүү ярьж байна: Саяхан нэг найзынхаа төрсөн өдрийг шөнөжин бут тэмдэглээд шалгалтандаа ч олигтойхон бэлдэж чадалгүйгээр шалгалт руугаа яваад орчихсон чинь мэддэг зүйл бараг байдаггүй тэгээд цаг дуусах үеэр шалгалтынхаа материал дундуур 10000-н төгрөг шургуулаад явуулчихсан чинь багш дажгүй сайн дүн тавьсан байна лээ энэ багш ч үнэхээр сайн багш шүү.
Өөр нэг оюутан нь : Манай сургуулийн зарим багш нар оюутан биднийгээ сайн ойлгох юм аа ! Би саяхан унах гээд байсан хичээлүүдийнхээ дүнг сургалтын албанд таньдаг нэг багшдаа хэлээд хэдэн төгрөг өгөөд янзлуулчихсан гээд л хэлж байх юм.

Хэдхэн сарын өмнө Олон улсын валютын сангаас зохиосон нэгэн семинар дээр Вашингтоноос ирсэн Мартин гуай үг хэллээ. Тэрээр хэлсэн үгээ зангидаж: Танай оронд эдийн засгийн өсөлт үнэхээр ажиглагдлаа.10.6 хувийн бодит өсөлт гарсан байна. Гэвч энэ өсөлтөөс шинээр ажлын байр бий болсонгүй. Ажлын байр буй болоогүй гэдэг маань ядуурал буураагүй гэсэн үг .Тэгэхээр нийгэмд буй болсон энэ өсөлт нь ард түмэндээ очоогүй гэсэн үг. Энэ нь нэг л үгэндээ танай оронд шударга хуваарилалт алга гэдгийг хэлж байна. Энэ бол Монгол орныг аль зэрэг авилгад идэгдэж, энэ нь эргээд нийгмээ аль хэр хоосруулж хойш чангааж байгааг дээрээс нь харж дүгнэсэн зэрвэс шинжилгээ юм. Авлига гэдэг нь хэн нэг нь нөгөөдөө мөнгө өгөөд байгаадаа ч асуудал биш.

Авлигын мөнгийг хахуульдагч төлдөг ч юм биш, ядуу хоосон ардууд л сүүлчийн таваг шөлөөрөө төлдөгт хамаг учир бий. Авлига ихсэх тусам энгийн ардын амьдрал тэр хэрээр доройтдог гэдэг бол нотлогдсон энгийн үнэн. Энэ дэлхийн олон улс үндэстэн гуйлгын тулам болж, ядуурал гэмт хэрэгт дарлуулж хөгжих биш ухарсаар буй гол шалтгааныг мэргэжилтнүүд нэгэн дуугаар “авлига” гэж тайлбарладаг гэж хэллээ.
Одоо авилгын тухай ярьвал авилгачид уурлахаа больчихож. Нэгэнт ард түмэн үүнийг нь ойлгоод дургүйцээд эхэлсэн, авилга байхгүй гээд хэлчихвэл өөрсдөө баригдчих гээд байгаа тул авилгачид өөрснөө авилгыг хамгийн ихээр жигшиж, чанга дуугаар авилгын эсрэг хэмээн хэвлэл мэдээлэллээр энд тэндгүй бүр эрдэм шинжилгээний хурал дээр хүртэл орилцгоож л байна.
Авлига нь Коррупт гэсэн латин үгнээс орчин цагийн монгол хэлэнд 90-ээд оны дундуур орж иржээ. Авилгал гэж бичсэн байдаг нь хулгайлал дэрээмдлэл гэдэггүйтэй адил буруу нэршил юм. Авлига нь зөвхөн төртэй холбоотой үйлдэл. Өөрөөр хэлбэл төрийн нэрээр далайлган өөртөө ашиг олохыг хэлнэ. Өчигдрийн шөнийн явдлыг аавдаа битгий хэлээрэй гээд охиндоо 500-н төгрөг өгөх нь хээл, хахууль , худалдан авах гэх мэт болохоос авилга огтоос биш. Гэхдээ өнөөгийн байдалд ямар утгаар хэрэглэж байгаа нь чухал юм.
Улс орны хөгжлийг ухраан доройтуулж, төрийг хүчгүйдүүлж, нийгмийн шударга ёсыг алдагдуулж чаддаг авилгатай дүйхүүц илүү өөр хүчтэй зэвсэг бараг байхгүй биз ээ.

Төр засаг болон эмнэлэг сургууль гэлтгүй төрийн албыг хашдаг ажилтан, дарга, цэрэг бүгд л өнөөгийн монголын энэхүү эмгэнэлт авилга хэмээх өвчинд өдрөөс өдөрт нэрвэгдсээр л , өвчин улам архагших шинжтэй болж байна. Хүн ер нь өвчин тусахаараа л эмчилдэг шиг одоо л ойлгож авилгатай тэмцэх арга замыг янз бүрээр хайж бүхий л бололцоогоо ашиглаж чадах чадахаараа багасгах гэж, үгүй хийх гэж тэмцэж байгааг оюутан би ихэд сайшаан үзэж үнэхээр зөв алхам, зөв эхлэл хэмээн дүгнэж байна. Монголын ард иргэдийн уур бухимдал дээд цэгтээ хүрч авилга улам газар авсаар л.

Улс орны хөгжилийг тодорхойлдог, улс орны ирээдүйг залж хөтөлж явдаг оюутан залуучуудыг үргэлж бэлтгэж төрүүлж гаргадаг төрийн ба хувийн их дээд сургуулиудад авилга улам даамжирч олон шударга, үнэнч, хичээнгүй , чадварлаг , авьяаслаг зорилго нэгт үе тэнгийн анд найзууд оюутан залуусын маань эрх ашгийг байнга хөндөж байдагт нь би ихэд харамсаж явдгаа энд илэрхийлмээр байна. Дээд боловсролын салбар дахь авилга, түүнтэй тэмцэх санааг нийгмийн бүхий л салбар тэр дундаа оюутан залуучууд бид бүгдээс өөрсдөөс нь асууж сурч яваад би ихэд олзуурхан өөрийн багахан дуу хоолойгоо энд хүргэж байгаадаа таатай байна.

Авилга нь дээд боловсролыг түгээн дэлгэрүүлэгч их дээд сургууль болон коллежид сүүлийн хэдхэн жилд нэгэнт хүчээ авч байгаа нь хүн бүрийн өмнө ил тод харагдах болжээ. Хэн нь мэдлэг боловсролтой илүү чадварлаг, хэн нь их хичээл зүтгэл гаргадаг, хэр зэрэг шамдан суралцаж байгаа нь өчүүхэн төдий ч чухал бус болж харин хэн нь их мөнгө төлж чаддаг хэнийх нь эцэг эх баян чинээлэг, хэн нь их олон танил талтай гэдгээс л хамааран дуртай их дээд сургуулиудад ямар нэгэн шалгуургүйгээр орж суралцдаг болоод хувирчихаж чанаргүй боловсрол чадваргүй залуучуудыг бэлдэж байгаад нь харин бид дасан зохицсоор байх юм гэж үү. Боловсролын үнэ цэнийг, их сургуулийн дипломыг ч ямар ч хэрэгцээгүй болгосоор байгааг харсаар байж дуугүй суусаар байх уу? Энэ нь байгалийн жам ёсны өрсөлдөөнийг үгүй хийж эрдэм номыг эрхэмлэн дээдэлдэг оюунлаг ухаалаг залуучуудын минь тоог өдрөөс өдөрт багасгаж, бүхий л зүйлийг мөнгөний хэм хэмжүүрээр хардаг болгож төлөвшүүлж зөвхөн мөнгө олохын тулд ажилладаг механик машин болгон хувиргаж байгаад харамсаж байгаагаа энд юунд нуун. Оюутнуудад их л зүйлийг зааж сургаж өгсөн ачит багшдаа баярласан сэтгэлээ илэрхийлж бэлэг сэлт өгөхийг харин хүлээн зөвшөөрөхөөс өөр аргагүй.

Харин хүний сайхан сэтгэлийг хөсөр хаяад , ичих нүүрээ элгэндээ наачихаад хэнэг ч үгүй алхаж явдаг, гуйгаад өгөхгүй бол гуядаж авах ёстой гэсэн сэтгэхүйтэй өнөөгийн багш сурган хүмүүжүүлэгчид маань харин иймхэн энгийн зүйлээс л авилгын үүд хаалга нээгддэг гэдгийг ойлгохгүй байгаа хэрэг гэж үү ? тэд ийм л зүйлийг мэдэхгүй анзаарахгүй өнгөрч байгаа гэж үү? Үгүй биз ээ. Дээд боловсролын салбар дунд эрдэмтэн багш нар болон холбогдох эрх мэдэлтнүүд авилгыг улам ихээр даамжруулж байгаа хэрэгт үнэхээр буруутай хэдий ч асуудал зөвхөн үүнд байгаа юм биш.
Өнөөдөр багш нарын цалин дунджаар 200’000 төгрөг энэ нь өнөөгийн хэцүүхэн цаг үед инфляци 30 хувь орчим хүрчихээд байгаа манай хүнд нийгэмд хаанаа ч хүрэхгүй гэдэг нь хэн бүхний өмнө ойлгомжтой шүү дээ. Харин багш чи ямар нэгэн аргаар ч хамаагүй мөнгө олж чадахгүй байгаа бол чиний хохь гэдэг энэ тогтолцоог яах вэ гэдэгт л асуудал байна.
Эрдэм номыг түгээн дэлгэрүүлэгч болоод удаагүй гэнэн цайлган сэтгэлтэй багшийг ч авилга хэмээх халдварт өвчин рүү түлхэн оруулдаг, энэ буруу замруу хөтөлж оддог гаж тогтолцоог харин яах вэ? Хүн төрөлхтний нийтээр хүлээн зөвсөөрсөн хүн бүр тэгш эдлэх ёстой эрх чөлөө гэгч зүйлийг үгүй хийж, нийгмийн шударга ёс, хэв журмыг алдагдуулж, хүнд сурталыг улам даамжруулж байгаа авилга, хээл хахуулийн хор хөнөөлийн эсрэг юуны түрүүнд бид нэгдмэл санаа зорилготой дуу хоолойгоо нийлүүлэн тууштай тэмцэж чаддаг байх нь хамгаас чухал гэж хэмээн бодож байна. Оюутнуудын төлөө, оюутнуудын эрх ашгийг хамгаална гэж байгуулагдсан Монголын оюутны холбоо ч юм уу бусад холбогдох байгууллагууд автобусны билетийг хямд өгөх ч юм уу ямар ч хэрэгцээгүй шоу диско тоглолт хийж нийгмийн халамжийг ихэсгэхийг шаардаж байхын оронд орвол гадаадын их сургуулиудтай оюутан солилцдог солилцоогоор хэн явж байна, сургуульд төлдөг сургалтын төлбөр яагаад оюутнууд бидэнд ил тод нээлттэй биш байгаад л байна, чанартай боловсролыг олж авъя сайн багшаар хичээл заалгая, хичээл дундуур орж гарч байдаг хичээл ордоггүй багш нар, ангид орж ирээд нэг номноос нэг цаас руу хуулан бичлэг хийлгэдэг энэ утгагүй боловсролын тогтолцоог өөрчилье таслан зогсооё гэж тэмцдэг байвал зохилтой.

Оюутан бид бүхний сургалтын төлбөр их байгаадаа ч биш харин төлсөн мөнгөнийхөө хэмжээгээр мэдлэгийг олж авч чадахгүй байгаад, бид бүхний үнэт цаг хугацааг хий дэмий өнгөрүүлж цагийг гарздаж байгаад л асуудлууд байна. Энэ нь өөрөө чанаргүй боловсролыг дагаад гарч ирж буй дүнгийн авилгын үүд хаалгыг нээж байна.

Бидний авсан судалгааны үр дүнд авилга Монгол улсын их сургуулиуд дээд боловсролын салбарт ихээхэн газар авсан байгааг харуулж байна авилга авдаг багш нар насны хувьд бараг ялгаагүй бүгд авилга авдаг байх юм. Эцэст нь хэлэхэд хүлээн зөвшөөрөөд эхэлсэн энэ авилга хэмээх өвчингийн эсрэг эрс шийдвэртэй тэмцэж, тодорхой дэс дараалсан арга хэмжээнүүдийг авч дээд боловсролын салбарт үүсч бий болоод буй авилга хэмээх өвчинг улам архагшуулж буй бүхэл бүтэн нарийн системчлэгдсэн энэ гаж тогтолцоог тас цохиж шинэ залуу багш удирдлагуудыг ажиллуулж хариуцлагыг чангатгаж дор бүрээ хяналт тавьж, иргэдийн төдийгүй дийлэнх оюутнуудын “ Энэ авилга авсан хүний талаар хэлээд надад ямар ашиг байх билээ дээ бүр ч гай болж мэднэ чимээгүй л явж байвал аминд өлзийтэй ” гэж боддог тэрхүү айдсыг арилгаж тодорхой арга хэмжээнүүдийг авч бид авилгын эсрэг тэмцэж чаддаг гэсэн тодорхой үр дүнгээ харуулж тэр гэнэн гэлтэй сэтгэлгээг нь өөрчилөх хэрэгтэй юм шиг. Чингэвээс бидэнд маш богихон хугацаанд сайхан үр дүнгээ харуулж сэтгэлд үргэлж зовлон болж байдаг авилга, хүнд суртал багасч дэлхийн өнөөгийн хөгжингүй улс орнуудын эгнээнд зэрэгцэн очиж, хүн төрөлхтний ирээдүйн давалгаа болж буй ардчилсан нийгмийн үр шимийг хүртэж манай улс өдрөөс өдөрт хурдацтай хөгжиж, нийгэм өдрөөс өдөрт нээлттэй болж, ирээдүй хойч үедээ бид өргүй үлдэх болно.

Та хамгийн азтай хүн гэдгээ мэдэх үү?

2009-08-25T08:58:00.005-07:00

Энэ хорвоо дэлхий дээр хамгийн азтай хүн хэн бэ? Магадгүй Билл Гейтс гэж хариулах хүн байгаа л байх. Гэхдээ та доорх сонирхолтой зүйлсийг уншиж үзээд арай өөр бодолтой болж магадгүй.

Дэлхийн хүн амын одоо байгаа хэмжээг нь 100 хүнтэй жижиг тосгон болгон төсөөлөн үзвэл ийм байх нь. Үүнд : 57 ази, 21 европ, 14 америк, 8 африк хүмүүс байх нь.
Эдгээрээс 52 нь эмэгтэй, 4, эрэгтэй, үүнээс дунджаар 30 нь цагаан арьстан , 70 нь өнгөт арьстан байх тооцоо гарч байгаа юм байна. Эдгээр нэг тосгоны 100 хүмүүсээс 6н америк үндэстэн бүх мөнгөний 59% -г эзэмшинэ. 20 нь хувийн байшинд амьдардаг. 30 нь бичиг үсэгтэй. Нэг хүн компьютертэй бас зөвхөн нэг хүн их сургууль төгсдөг байх нь. Хэрвээ та өнөөдөр ямарч өвчингүй сэрж байгаа бол 7 хоногийн цаадахыг харж чадахгүй байгаа 1 сая хүнээс азтай. Аюул , доромжлол, өлсгөлөн, зовлон амсаагүй бөгөөд танай улсад дайн болоогүй, айх айдасгүй амьдарч байгаа бол та дэлхийн 500 сая хүнээс азтай.
Хөргөгчиндөө идэх юмтай, мөрөндөө тохох хувцастай, толгой хоргодох гэртэй бол та энэ дэлхийн хүн амын 75%-аас илүү баян хүн юм. Ээж аав тань эсэн мэнд байгаа бол та энэ дэлхийн хамгийн азтай цөөхөн хэдэн хүний нэг. Тиймээ та энэ дэлхийн хамгийн азтай хүн.
Учир нь та бичиг үсэг мэдэхгүй 2 тэрбум хүний нэг биш. Бичиг үсэг мэдэж байгаа гэдэг тань богино хугацаанд их зүйлийг сурч эзэмших бүрэн боломжтой гэсэн үг. Сурч боловсорно гэдэг чинь амжилтанд хүрэхэд ойрхон байна гэсэн үг. Би амжилтанд хүрэхэд хэцүү зүйл байхгүй гэж боддог. Харин амжилтын оргилд удаан тогтож чадах нь чухал хэмээн үздэг.
Өнөөдөр бидэнд юу дутаад байгаа юм болдоо?! Хэрэгцээтэй гэсэн бүхэн минь байна шүү дээ. Ялангуяа Монгол хүний генд аливаа зүйлийг хурдан сурах чадвар бусад үндэстнүүдээс хамьгүй илүү байдаг гэж ярьдаг. Манай оюутан залуучууд яагаад ирээдүйрүүгээ, итгэл өөд тэмүүлэхгүй , эрч хүчээр дүүрэн цэл залуу насандаа сурч боловсрохыг эрмэлзэхгүй байна аа. Дэлхийн хамгийн шилдэг Харвард, Станфорд, Кембриж гэх мэтийн их сургуулиудад элсэн суралцъя гэсэн хүслээр дүүрэн байэ эх орондоо төдийгүй дэлхийн хөгжил дэвшилд оюуны том хөрөнгө оруулалтыг хийе хэмээн зорьж болно шүү дээ. Лидер хүнийг яагаад өөрөөсөө биш бусдаас хайдаг байна аа. Идэх хоол, өмсөх хувцас, сурах тохилог орчин, хэрэгтэй ном сурах бичиг гээд л бүгд л бэлэн байна шүү дээ. Хоёр гаргүй хэрнээ усан сэлэлтээр олимпийн аварга болж, хараагүй хүн хөгжим дарж, хөлгүй хүн гүйлтэнд түрүүлж, сонсголгүй хүн симфони зохиож байхад яагаад бид тэрнээс дор, арчаагүй мэт байх ёстой гэж. Өөрийнхөө нөц боломжуудын зөв ашиглаж чадахгүй, түүнийгээ нэг л сайн олж анзаарч харахгүй байгаа юм шиг санагдах юм хэмээн ахын минь хэлж байсан бодогдоно. Тиймээ бид өвчин зовлонтой, бичиг үсэг мэдэхгүй олон сая хүмүүсээс азтай гэдгээ тэр болгон анзаардаггүй бололтой. Монголын бүх оюутан залуус гутранги дорой үзэлтэй өөрийгөө тэньж мэддэггүй хүмүүс гэж байдаг гэж үү? Үгүй биз ээ. Дэлхийн хамгийн шилдэг ихэнх их дээд сургуулиудад Монголын олон олон оюутан залуус суралцаж тухайн суралцаж буй орондоо асар том оюуны хөрөнгө оруулалт хийж байдаг. Тэд Монголдоо буцаж очмооргүй байна тэнд эргээд очвол амьдрал утга учиргүй, ажил хийж, сурч боловсрох хүсэл тэмүүлэлтэй хүн тун ховор, нийтээрээ залхуурлын байдалд шилжсэн байдаг гэж хүртэл ярьцгаадаг. Интернэтээр янз янзын хэлэлцүүлэг, форум уншаад сууж байхад эсвэл оюутан залуустайгаа уулзан ярилцаж байхад нэгэн сонин зүйл ажиглагддаг. Тэд хэлэхдээ Монголчууд яахаараа ийм залхуу байдаг байна аа гээд л ихэнхдээ магтахаас илүүтэйгээр муулах хандлага ажиглагддаг. Өөрөөр хэлбэл Монголчууд хэмээх ойлголт дундаа өөрсдийгөө огт оролцуулдаггүй. Гудамжинд архи уучихсан согтуу хүн хүртэл ийм зүйл яриад сууж байдаг. Миний бодлоор Монголчуудын гэж хэлээд байгаа бүдүүлэг сэтгэлгээгээ эхлээд өөрөөсөө хайж үзэх хэрэгтэй юм шиг санагддаг. Ялангуяа залуучууд бид “унаж яваа аварга хүн” гэгддэг америкийн нэгдсэн улсын өсвөр үеийн залуучуудын тэр бэлэнчлэх сэтгэлгээг киноноос харж дуйрайх биш тэр улсын ололттой, бодит хөгжил дэвшлүүдээс үлгэр дуйраалал авч Монгол орноо болон өөрийгөө хөгжүүлье, гэсэн хүсэл тэмүүлэлтэй байвал зохилтой.

Бид ардчиллын хүүхдүүд

2009-08-25T08:58:00.001-07:00

Саяхан Сүхбаатарын талбай дээр “Бид ардчиллын хүүхдүүд” гэсэн нэртэй томоохон өдөрлөг болоод өнгөрсөнийг санаж байна уу? Тиймээ ардчилсан хувьсгал ялж 90 онд төрсөн хүүхдүүд маань өнөөдөр нэгэнт 18 нас хүрч эрийн цээнд хүрсэн том хүн болжээ.
Өнөөгийн манай улс орныг хөтөлж залж яваа зарим хүмүүс болон залуусаас би хувьдаа зөвхөн өнөө маргаашийг л аргацаан өнгөрүүлдэг “амьдралын үзэл” бодлыг харж байна. Тэрхэн зуураа амар сэтгэл хангалуун байвал болох нь тэр гэсэн сэтгэлгээ нь Монгол улсын ирээдүйн дур зургыг харанхуйлж байна. Түр зуурын ялимгүй юманд байдгаараа баярлаж ирээдүйн илүү их боломж бололцоогоо алддаг тийм л хүмүүс битгий олшроосой хэмээн би хүсдэг.
Ихэнх хүмүүс чи ямар нутгын хүү вэ? Гэж надаас их асуудаг. Миний үндэм угсаа халх, би Орхон аймагт төрсөн, Улаанбаатар хотод өссөн, Хөвсгөл аймагт ч амьдарч байсан, ээж минь Хөвсгөлийнх, аав минь Завханых би ямар нутгийн хүү гэж хэлэхээ үнэндээ сайн мэддэггүй юм. Гэхдээ би Монгол улсын иргэн. Энэ л надад хангалттай.
Хорвоо дэлхий дээр яг адилхан хүн гэж байдаггүй. Адилхан Хөвсгөл аймгийн аавын хүүхдүүд бүгд л далайд сэлдэг, бүгдээрээ сагсан бөмбөг сайн тоглодог, ном унших дуртай, хүнтэй амархан танилцдаг, найрсан наргианч байх албагүй тийм байх боломж ч үгүй шиүү дээ. Нэг нутгынх гэдэг нь дэлхийн зургаан тэрбум хол давсан хүмүүс дундаас тусдаа ялгарч буй хэрэг. Хүнийх нь хувьд хүндэтгэж, элэг нэгтэй, нэг довонд цугтаа өсөн гээд дотно найрсаг байх нь зүйд нийцэх билээ. Харин тэр ялгарах ялгааг нь үзэл болгон төлөвшүүлэх нь утгагүй хэрэг. Энэ нь Гитлер еврейчүүдийг Герман үндэстэн биш хэмээн гадуурахн яргалж байсан үеийн үзлээс өөрцгүй шүү дээ.
Манай энэ 2 сая 600 мянга гаруй хүн амтай Монголын эх газарт нутгархах хандлага гүнзгийрэх болсонд улс төрийн зүтгэлтнүүд болон ахмад үеийнхний хариуцлага их чухал гэж би боддог. Залуучууд нутгархах үзлийг ээж, ааваасаа юм уу ахмад үеийнхнээсээ өвлөдөг юм шиг ажиглагддаг. Манай ангид бараг 21 аймгийн оюутнууд байдаг. Тэдгээр оюутнууд маань хоорондоо найзархаг болж чаддаггүй. Аймгийнхаа таньдаг хүүхдүүдтэйгээ нийлж хичээл номоо давтаж байгаа харагддаг. Би сургууль дээрээ хааяа нэг зарлал харж явах зуур Завхан аймгийн оюутан залуучуудын уулзалт, Ховд аймгийн оюутан залуучуудын өдөрлөг гээд л өч төчнөөн нутгархсан зарлал элбэг байдаг. Энд тэндхийн тэмцээн уралдаануудад ч хүртэл нутгархдаг болсон нь миний сэтгэлийг их зовоож явдаг. Тэмцээнд оролцож буй тамирчдын оноо ойролцоо бол тэмцээний эцсийн дүн гарах мөчид тэмцээний ялагч гарцаагүй шүүгчид болох шийдвэр гаргагчдын нутгийн нэгэн аавын хүү ялагч болдог дүр зураг ажиглагддаг. Харамсалтай нь ихэнх хүмүүс үүнтэй бүр элэрчихсэн байх юм. Аргагүй аргагүй тэдний нутгийн хүү юм чинь тэгж л таараа... Эдгээр нь ямар ашиг тустай юм бэ? Хорвоод уламжилж үлдээх юмгүй болоод нутгархах гэгч харамсалтай өв үлдээх болсон юм гэж үү? Нэгдэн нягтрах, эе эвээ хичээх, ижилдэн дасах нь байтугай элэг нэгт Монголчууд бид хоорондоо сөргөлдөх, тэмцэлдэх, ялгаварлах муу зуршлыг өөрсдөдөө чирч авчирч байгаа хэрэг бус уу. Ардчилсан нийгэмд өсч торнисон, дэлхийн хөгжил дэвшилд хөл зэрэгцэн алхаж яваа залуучууд бид энэхүү хэнд ч хэрэггүй сэтгэлгээг хойч үеийнхэндээ өвлөж үлдээхгүйн тулд яг одооноос энэ бүдүүлэг сэтгэлгээг өөрчлөх хэрэгтэй байна. Би юу? Би би гэдэг үгэнд дургүй би ганцаараа юуг ч бүтээж чадахгүй бид хамтарч байж Монгол улсын ирээдүй болох ХӨГЖИНГҮЙ МОНГОЛЫН шинэ дүр төрхийг бий болгож чадна гэдэгт итгэж байна.

Чадах ч ёстой.
Хүн бүхэн нийгмийн дунд өөрийн эзлэх байр сууртай. Зөвхөн хүн ч биш. Энэ хорвоод оршиж буй бүхий л зүйл өөрийн гэсэн байртай байдаг. Байх ёстой зүйл байрандаа байж л эмх замбараатай, амар амгалан тайван байдаг. Тийм ч учраас юм бүхэн өөрийнхөө байранд л байх хэрэгтэй. Хүмүүс бид өөрсдийн байх ёстой байраа эзэлж чадахгүй бол нийгэмд асуудал үүсдэг билээ. Байр болгоны цаана тодорхой үүрэг, чадвар байх ба хариуцах чадваргүй хүн уг байрыг нь эзэлчихвэл юу болох билээ. Бүх хүн математикч болох албагүй гэхдээ бүх хүн аав,ээж болно гэсэн үг байдгийг санаж байна. Хүн өөрийхөө авъяасгүй зүйлдээ хамаг хүч цаг заваа зараад хичнээн чармайн зүтгэсэн ч ямар ч амжилт гаргахгүй гэдгийг ойлгож байгаа биз дээ.
Харин өөрийнхөө дотоод авъяас чадварыг нээн илрүүлж өөрийнхөө авъяастай сонирхдог тэр зүйл дээрээ хамаг анхаарлаа төвлөрүүлж чадвал гарцаагүй амжилтанд хүрч чадна гэдэгт би итгэдэг. Хүн бүр өөрийнхөө нийгэмд эзлэх байр сууриа бэхжүүлж, байх ёстой байрандаа байж чадсан цагт нийгэм амар амгалан болно биз ээ. Залуучууд бид харин юу хийж явна аа юу хийж бүтээх ёстой билээ дээ.
Өнөөдрийн Монгол хүнийг монгол хүн гэж хэлэхэд эргэлзээтэй болжээ. Бид нэгэнт төөрч будилжээ, төрхөө эргэж олох хэрэгтэй юм шиг. Зуу зуун сүм хийд үнс нурам болж, түм түмэн билэгт хүмүүс маань хэлмэгдэж коммунизмийн хүчээр тулгасан үзэл суртлын дор зан заншил, уламжлалт сэтгэлгээ маань нухчин дарагдсан байна.
Хүнийг хүн байлгадаг зүрх сэтгэлийг ариун байлгадаг алтан аргамжаа маань хэврэгшжээ. Олон жилийн туршид хөгжиж буй болдог ард түмний дундах дэвшилтэд “үзэл сэтгэлгээ” гээч зүйлийг бид яаравчлан арвижуулах цаг үе ирээд байна. Уламжлалт Монгол сэтгэлгээгээ сэргээн амилуулж орчин үеийн хамгийн дэвшилтэт үзэл сэтгэлгээгээр сэргээгдэх замаар 21-р зууны “шинэ Монгол хүний” дүр төрх, амьдрах хэв маягийг бүрдүүлэх хэрэгтэй болоод байна. Ард түмний дундах сэтгэлгээний хөгжил нь тухайн үеийнхээ үсрэнгүй хөгжил дэвшлийг авчирдаг билээ. Монголд ядуурал газар авч ядуурлаар далимдуулсан галзуурал шуурга мэт босч байна. “Талх 800 төгрөг хүрч өдрийн талхаа яая гэж байхад чинь хулгай хийх нь аргагүй ээ” “Бидний авдаг цалин энэ хүнд хэцүү цаг үед хаанаа ч хүрэхгүй байдах илүү харж билүү долоохоос биш яахав”. Гэмт хэрэг, ёс суртахууны доройтол ядуу нийгэмд газар авдаг нь нотлогдсон энгийн үнэн. Гэхдээ үүнийг цаашид бүр хавтгайруулан хүлээн зөвшөөрч, ядууралд дулдуйдан “зөвтгөмгүй” санагдана. Нийгмийн энэхүү үзэл суртал энэхүү урагшгүй сэтгэлгээг өөрчлөхийн тулд манай оронд оюунлаг залуучууд их хэрэг болоод байна.
Дэлхийн нэгдзүгээр дайны дараахан еврейчүүдийн эсрэг үзэл санаа хүчээ авсан Америкийн өмнөд нутгийн хотод юм гэнэ. Бяцхан жаалууд нэгэн еврей оёдолчны гадаа шуугилдан “еврей, еврей” гэж орилолдон түүгээр доог тохуу хийцгээж байжээ. Энэ үеэр оёдолчин нэг арга бодож олсон байна. Тэрээр “намайг еврей гэж дуудаад байгаа хүүхдүүдэд 10 цент өгнө ” гэж амлав. Хүүхдүүд баяртайгаар орилолдож хүн бүр 10 центээ аваад харьцгааж гэнэ. Тэгээд дараагийн өдөр жаалууд дахин цуглалаа. Энэ удаад еврей оёдолчин, “өнөөдөр уучлаарай, 5 центээс илүүг өгч чадахгүй нь” гэж хэллээ. Хүүхдүүд мэдээж дуртай биш байсан авч ажлаа гүйцэтгэсэн. Гурав дахь өдөр нь оёдолчин “мөнгөний асуудал тун хүнд байна” гээд 1 цент тараав. Тэгтэл хүүхдүүд энэ чинь уржигдарын дөнгөж аравны нэг нь байна шүү дээ. Ийм тэнэг ажил хэн хийж байдаг юм гээд явж оджээ. Тэд дахин ирээгүй гэдэг.
Сэтгэлгээ ядуурлаас гарч чадаагүй цагт амьдрал ядуурлаас гарахгүй шүү дээ.
Ардчилсан нээлттэй нийгэмд өсч хүмүүжсэн залуучууд бид л эх орныхоо ирээдүйн дүр зураг болж байна. Бид л Монгол улсын ирээдүйг гэрэлтүүлэх учиртай. Харамсалтай нь манай орны зарим оюутан залуучууд маань цаг хугацаагаа хий дэмий алдаж мөхөж яваа зарим орны залуучуудын өнгө аясыг дуурайн зугаа цэнгэлийг чухалчилж биеийн амар байдлыг эрхэмлэдэг болсон байна. Мэдээлэл технологийн эрин зуунд компьютер болон бусад дэвшилтэд техник хэрэгсэл бид бүхний ажлыг хөнгөвчилж их ач тусыг хүргэж байгаа нь үнэн. Гэхдээ ямар ч зүйл сайн муу хоёр талтай байдгийн адилаар манай орны оюутан залуучуудад PC (Personal Computer)-чин хэмээх шинэ мэргэжлийн бий болгож байна. Бүр дота-гийн доктор хамгаална (Warcraft нэртэй тоглоом, Dota нэртэй газар гэж хэлж болно.), магистр энэ тэр гэсэн хошигнол маягтай гуншинг нэг нэгэндээ өгч түүгээрээ өөрсдийгөө баясгаж зугаа цэнгэлийг эрхэмлэх боллоо. Унтах нойроо хүртэл тоглоомдоо зориулж өдөржин шөнөжин тоглон хайран цаг хугацаагаа алдаж бүр тоглоомондоо донтож байна: Эмнэлэгт компьютерийн тоглоомоос болж галзуурсан ба мэдрэлийн ядаргаанд орсон оюутан сурагчид их олширч эмчлүүлж байна. Хамгийн харамсалтай нь төгсөх курсын оюутан хүртэл тоглоод л байна тоглоод л байна.
Амьдралыг хэтэрхий хялбар энгийнээр төсөөлж хичээл ном сурах ид насан дээрээ цагаа дэмий өнгөрүүлж алдаж эндэх вий дээ хэмээн би сэтгэл их зовниж байна. Хүн бүр зугаа цэнгэлд дуртай би ч бас дуртай. Гэхдээ арай ингэж хэтрүүлж боломгүй санагдана. Хүн хүсч мөрөөдөх дүр зурагтай, зорилготой байж түүн рүүгээ байнга тэмүүлж явах нь амьдралын утга учир болдог билээ. Гэхдээ бас сурч боловсрох гэдэг чинь ганцаараа ном шагайгаад суухыг хэлэхгүй, хоорондоо ярьж маргаж байж л сурсан эрдэм мэдлэг задардаг биш бил үү. Хүн зөвхөн өөрийн дотоод ертөнцийн гайхамшиг, хязгааргүй хүч чадалтай “танилцах” нь л хангалттай бус өөрийнхөө оюун ухааны хүч чадлыг дайчилж үргэлж шинэ мэдээлэл мэдлэгийг нэмж сэлгэж байх хэрэгтэй юм шиг.
Би саяхан интернэтээр нэгэн хэлэлцүүлэг уншиж байсан. Тэнд Монголын өсвөр үеийнхэн Америк хэв маягаар амьдарч бэлэнчлэх сэтгэлгээтэй болж, солонгос маягаар дурлаж мөнхийн хайрандаа умбайж байна гэсэн сонирхолтой ч юм шиг, аливааг бодогдуулмаар ч юм шиг зүйлийг олж уншсан юм. Монголчууд коминтернээс болоод ч тэр юм уу Орос ах эгч нарынхаа амьдралын хэв маягаар амьдардаг болчихсон байна.
Сайтар харах юм бол ялангуяа амьдралын туршлагаар бага залуучууд маань Лонхноос Бирд гэрч ирээд миний гурван хүслийг биелүүлэх болов уу би тэр үед нь юу хүсэх вэ? Гэж ирээд л, эсвэл тэнэг Иван гэв гэнэт хаан болдог үлгэр шиг. Юуг хүлээгээд, хэнд найдаад, хамаг цаг хугацаагаа хий дэмий өнгөрөөгөөд байгаагийн учрыг би сайн ойлгохгүй байгаа юм. Магадгүй энэ энэ хоцрогдсон сэтгэлгээнд байдаг байх гэж ойлгодог.
Ээжтэйгээ хөтлөлцөн алхаж яваа танхил жаахан охин “ээжээ би энэ гоё чихрийг авч идмээр байна” гэж хэдэхэд ээж нь май миний охин гээд тэр чихрийг нь аваад өгчихлөө. Харин охин чихрээ амандаа хүлхчихээд цаасаг нь салхинд шууд хийсгэж орхилоо. Ээж нь анзаарсангүй дээ. Эгч ээ таны охин дөнгөж сая идсэн чихрийнхээ чаасын газар ил хаячихлаа тэр хэвтэж байна гэхэд ээж нь надруу нэг л гайхсан харцаар хараад тэгээд яасан чи хаядаггүй юм уу гэж намайг наг балмагдуулж орхилоо. Үгүй ээ би ил задгай газар хогоо хаядаггүй гадаах хогийн сав юм уу эсвэл хармаандаа хийгээд орой гэрийнхээ хогийн саванд хийчихдэг гэж хэдэхэд охины ээж учиргүй уурлан хурдан хурдан алхаад яваад өгчихлөө. Би харин гайхсан харцаар харсаар үлдсэн юм. Либертари зуны сургалтанд сууж байх хугацаанд багш хэлэхдээ “манайхны дунд нэг муу сэтгэлгээ байх шиг. “Энэ хүн ил задгай газар хог хаяж болж байгаа юм чинь би хог хаяж болно шүү дээ ” харин “Би хогоо хаяхаа больчихвол энэ хүн хогоо хаяхаа болино” гэж бодохгүй байх нь элбэг юм. Та бүхэн нэг зүйлийг сайн анзаарч харсан уу? Зарим гэр хорооллын айлууд хаягдал, угаадсаа хашааны гаднахан талд гаргаад асгачихдаг, хог хаягдлуудаа ч гэсэн зориулалтын бус газар овоолоод ил хаячихдаг. Манай хашаа л цэвэрхэн байвэл бусад нь хамаагүй гэсэн үзэлдээ хэтэрхий туйлширчихсан байх юм. Харин нөгөө хашааны гадна талд асгасан угаалдас дээрээ орой нь өөрсдөө халтирч унаад, ил задгай хаясан хог хаягдал нь эргээд салхинд туугдаад буцаад цэвэрлэсэн цэмцгэр хашаанд нь орж ирээд муухай болгочихдог. Тэгээд дахиад л нөгөө үйлдлээ давтаж хийнэ. Ийм сонин гэлтэй сэтгэлгээ манайхны дийлэнх хүмүүсийн дунд байсаар л байна. Энэ нь улмаар улс орны ирээдүйн хөгжил дэвшилийг хойш татаж чирэгдэл учруулж байна. Яагаад бид энэхүү бүдүүлэг сэтгэлгээг өөрсдөөсөө эхэлж өөрчилж болохгүй гэж. Нэн ялангуяа залуучууд бид ийм сэтгэлгээнд автах юм бол хэзээ ч бид гэрэд гэгээтэй ирээдүйг үзэж чадахгүй шүү дээ. Ийм л энгийн зүйлүүдээс улс орны хөгжил тодорхойлогддог биз дээ.

Оюутан

2009-08-25T08:57:00.004-07:00

Өнөөгийн манай улс орныг хөтөлж залж яваа зарим хүмүүс болон залуусаас би хувьдаа зөвхөн өнөө маргаашийг л аргацаан өнгөрүүлдэг “амьдралын үзэл” бодлыг харж байна. Тэрхэн зуураа амар сэтгэл хангалуун байвал болох нь тэр гэсэн сэтгэлгээ нь Монгол улсын ирээдүйн дур зургыг харанхуйлж байна. Түр зуурын ялимгүй юманд байдгаараа баярлаж ирээдүйн илүү их боломж бололцоогоо алддаг тийм л хүмүүс битгий олшроосой хэмээн би хүсдэг.
Ихэнх хүмүүс чи ямар нутгын хүү вэ? Гэж надаас их асуудаг. Миний үндэм угсаа халх, би Орхон аймагт төрсөн, Улаанбаатар хотод өссөн, Хөвсгөл аймагт ч амьдарч байсан, ээж минь Хөвсгөлийнх, аав минь Завханых би ямар нутгийн хүү гэж хэлэхээ үнэндээ сайн мэддэггүй юм. Гэхдээ би Монгол улсын иргэн. Энэ л надад хангалттай.
Хорвоо дэлхий дээр яг адилхан хүн гэж байдаггүй. Адилхан Хөвсгөл аймгийн аавын хүүхдүүд бүгд л далайд сэлдэг, бүгдээрээ сагсан бөмбөг сайн тоглодог, ном унших дуртай, хүнтэй амархан танилцдаг, найрсан наргианч байх албагүй тийм байх боломж ч үгүй шиүү дээ. Нэг нутгынх гэдэг нь дэлхийн зургаан тэрбум хол давсан хүмүүс дундаас тусдаа ялгарч буй хэрэг. Хүнийх нь хувьд хүндэтгэж, элэг нэгтэй, нэг довонд цугтаа өсөн гээд дотно найрсаг байх нь зүйд нийцэх билээ. Харин тэр ялгарах ялгааг нь үзэл болгон төлөвшүүлэх нь утгагүй хэрэг. Энэ нь Гитлер еврейчүүдийг Герман үндэстэн биш хэмээн гадуурахн яргалж байсан үеийн үзлээс өөрцгүй шүү дээ.
Манай энэ 2 сая 600 мянга гаруй хүн амтай Монголын эх газарт нутгархах хандлага гүнзгийрэх болсонд улс төрийн зүтгэлтнүүд болон ахмад үеийнхний хариуцлага их чухал гэж би боддог. Залуучууд нутгархах үзлийг ээж, ааваасаа юм уу ахмад үеийнхнээсээ өвлөдөг юм шиг ажиглагддаг. Манай ангид бараг 21 аймгийн оюутнууд байдаг. Тэдгээр оюутнууд маань хоорондоо найзархаг болж чаддаггүй. Аймгийнхаа таньдаг хүүхдүүдтэйгээ нийлж хичээл номоо давтаж байгаа харагддаг. Би сургууль дээрээ хааяа нэг зарлал харж явах зуур Завхан аймгийн оюутан залуучуудын уулзалт, Ховд аймгийн оюутан залуучуудын өдөрлөг гээд л өч төчнөөн нутгархсан зарлал элбэг байдаг. Энд тэндхийн тэмцээн уралдаануудад ч хүртэл нутгархдаг болсон нь миний сэтгэлийг их зовоож явдаг. Тэмцээнд оролцож буй тамирчдын оноо ойролцоо бол тэмцээний эцсийн дүн гарах мөчид тэмцээний ялагч гарцаагүй шүүгчид болох шийдвэр гаргагчдын нутгийн нэгэн аавын хүү ялагч болдог дүр зураг ажиглагддаг. Харамсалтай нь ихэнх хүмүүс үүнтэй бүр элэрчихсэн байх юм. Аргагүй аргагүй тэдний нутгийн хүү юм чинь тэгж л таараа... Эдгээр нь ямар ашиг тустай юм бэ? Хорвоод уламжилж үлдээх юмгүй болоод нутгархах гэгч харамсалтай өв үлдээх болсон юм гэж үү? Нэгдэн нягтрах, эе эвээ хичээх, ижилдэн дасах нь байтугай элэг нэгт Монголчууд бид хоорондоо сөргөлдөх, тэмцэлдэх, ялгаварлах муу зуршлыг өөрсдөдөө чирч авчирч байгаа хэрэг бус уу. Ардчилсан нийгэмд өсч торнисон, дэлхийн хөгжил дэвшилд хөл зэрэгцэн алхаж яваа залуучууд бид энэхүү хэнд ч хэрэггүй сэтгэлгээг хойч үеийнхэндээ өвлөж үлдээхгүйн тулд яг одооноос энэ бүдүүлэг сэтгэлгээг өөрчлөх хэрэгтэй байна. Би юу? Би би гэдэг үгэнд дургүй би ганцаараа юуг ч бүтээж чадахгүй бид хамтарч байж Монгол улсын ирээдүй болох ХӨГЖИНГҮЙ МОНГОЛЫН шинэ дүр төрхийг бий болгож чадна гэдэгт итгэж байна.

Чадах ч ёстой.
Хүн бүхэн нийгмийн дунд өөрийн эзлэх байр сууртай. Зөвхөн хүн ч биш. Энэ хорвоод оршиж буй бүхий л зүйл өөрийн гэсэн байртай байдаг. Байх ёстой зүйл байрандаа байж л эмх замбараатай, амар амгалан тайван байдаг. Тийм ч учраас юм бүхэн өөрийнхөө байранд л байх хэрэгтэй. Хүмүүс бид өөрсдийн байх ёстой байраа эзэлж чадахгүй бол нийгэмд асуудал үүсдэг билээ. Байр болгоны цаана тодорхой үүрэг, чадвар байх ба хариуцах чадваргүй хүн уг байрыг нь эзэлчихвэл юу болох билээ. Бүх хүн математикч болох албагүй гэхдээ бүх хүн аав,ээж болно гэсэн үг байдгийг санаж байна. Хүн өөрийхөө авъяасгүй зүйлдээ хамаг хүч цаг заваа зараад хичнээн чармайн зүтгэсэн ч ямар ч амжилт гаргахгүй гэдгийг ойлгож байгаа биз дээ.
Харин өөрийнхөө дотоод авъяас чадварыг нээн илрүүлж өөрийнхөө авъяастай сонирхдог тэр зүйл дээрээ хамаг анхаарлаа төвлөрүүлж чадвал гарцаагүй амжилтанд хүрч чадна гэдэгт би итгэдэг. Хүн бүр өөрийнхөө нийгэмд эзлэх байр сууриа бэхжүүлж, байх ёстой байрандаа байж чадсан цагт нийгэм амар амгалан болно биз ээ. Залуучууд бид харин юу хийж явна аа юу хийж бүтээх ёстой билээ дээ.
Өнөөдрийн Монгол хүнийг монгол хүн гэж хэлэхэд эргэлзээтэй болжээ. Бид нэгэнт төөрч будилжээ, төрхөө эргэж олох хэрэгтэй юм шиг. Зуу зуун сүм хийд үнс нурам болж, түм түмэн билэгт хүмүүс маань хэлмэгдэж коммунизмийн хүчээр тулгасан үзэл суртлын дор зан заншил, уламжлалт сэтгэлгээ маань нухчин дарагдсан байна.
Хүнийг хүн байлгадаг зүрх сэтгэлийг ариун байлгадаг алтан аргамжаа маань хэврэгшжээ. Олон жилийн туршид хөгжиж буй болдог ард түмний дундах дэвшилтэд “үзэл сэтгэлгээ” гээч зүйлийг бид яаравчлан арвижуулах цаг үе ирээд байна. Уламжлалт Монгол сэтгэлгээгээ сэргээн амилуулж орчин үеийн хамгийн дэвшилтэт үзэл сэтгэлгээгээр сэргээгдэх замаар 21-р зууны “шинэ Монгол хүний” дүр төрх, амьдрах хэв маягийг бүрдүүлэх хэрэгтэй болоод байна. Ард түмний дундах сэтгэлгээний хөгжил нь тухайн үеийнхээ үсрэнгүй хөгжил дэвшлийг авчирдаг билээ. Монголд ядуурал газар авч ядуурлаар далимдуулсан галзуурал шуурга мэт босч байна. “Талх 800 төгрөг хүрч өдрийн талхаа яая гэж байхад чинь хулгай хийх нь аргагүй ээ” “Бидний авдаг цалин энэ хүнд хэцүү цаг үед хаанаа ч хүрэхгүй байдах илүү харж билүү долоохоос биш яахав”. Гэмт хэрэг, ёс суртахууны доройтол ядуу нийгэмд газар авдаг нь нотлогдсон энгийн үнэн. Гэхдээ үүнийг цаашид бүр хавтгайруулан хүлээн зөвшөөрч, ядууралд дулдуйдан “зөвтгөмгүй” санагдана. Нийгмийн энэхүү үзэл суртал энэхүү урагшгүй сэтгэлгээг өөрчлөхийн тулд манай оронд оюунлаг залуучууд их хэрэг болоод байна.
Дэлхийн нэгдзүгээр дайны дараахан еврейчүүдийн эсрэг үзэл санаа хүчээ авсан Америкийн өмнөд нутгийн хотод юм гэнэ. Бяцхан жаалууд нэгэн еврей оёдолчны гадаа шуугилдан “еврей, еврей” гэж орилолдон түүгээр доог тохуу хийцгээж байжээ. Энэ үеэр оёдолчин нэг арга бодож олсон байна. Тэрээр “намайг еврей гэж дуудаад байгаа хүүхдүүдэд 10 цент өгнө ” гэж амлав. Хүүхдүүд баяртайгаар орилолдож хүн бүр 10 центээ аваад харьцгааж гэнэ. Тэгээд дараагийн өдөр жаалууд дахин цуглалаа. Энэ удаад еврей оёдолчин, “өнөөдөр уучлаарай, 5 центээс илүүг өгч чадахгүй нь” гэж хэллээ. Хүүхдүүд мэдээж дуртай биш байсан авч ажлаа гүйцэтгэсэн. Гурав дахь өдөр нь оёдолчин “мөнгөний асуудал тун хүнд байна” гээд 1 цент тараав. Тэгтэл хүүхдүүд энэ чинь уржигдарын дөнгөж аравны нэг нь байна шүү дээ. Ийм тэнэг ажил хэн хийж байдаг юм гээд явж оджээ. Тэд дахин ирээгүй гэдэг.
Сэтгэлгээ ядуурлаас гарч чадаагүй цагт амьдрал ядуурлаас гарахгүй шүү дээ.
Ардчилсан нээлттэй нийгэмд өсч хүмүүжсэн залуучууд бид л эх орныхоо ирээдүйн дүр зураг болж байна. Бид л Монгол улсын ирээдүйг гэрэлтүүлэх учиртай. Харамсалтай нь манай орны зарим оюутан залуучууд маань цаг хугацаагаа хий дэмий алдаж мөхөж яваа зарим орны залуучуудын өнгө аясыг дуурайн зугаа цэнгэлийг чухалчилж биеийн амар байдлыг эрхэмлэдэг болсон байна. Мэдээлэл технологийн эрин зуунд компьютер болон бусад дэвшилтэд техник хэрэгсэл бид бүхний ажлыг хөнгөвчилж их ач тусыг хүргэж байгаа нь үнэн. Гэхдээ ямар ч зүйл сайн муу хоёр талтай байдгийн адилаар манай орны оюутан залуучуудад PC (Personal Computer)-чин хэмээх шинэ мэргэжлийн бий болгож байна. Бүр дота-гийн доктор хамгаална (Warcraft нэртэй тоглоом, Dota нэртэй газар гэж хэлж болно.), магистр энэ тэр гэсэн хошигнол маягтай гуншинг нэг нэгэндээ өгч түүгээрээ өөрсдийгөө баясгаж зугаа цэнгэлийг эрхэмлэх боллоо. Унтах нойроо хүртэл тоглоомдоо зориулж өдөржин шөнөжин тоглон хайран цаг хугацаагаа алдаж бүр тоглоомондоо донтож байна: Эмнэлэгт компьютерийн тоглоомоос болж галзуурсан ба мэдрэлийн ядаргаанд орсон оюутан сурагчид их олширч эмчлүүлж байна. Хамгийн харамсалтай нь төгсөх курсын оюутан хүртэл тоглоод л байна тоглоод л байна.
Амьдралыг хэтэрхий хялбар энгийнээр төсөөлж хичээл ном сурах ид насан дээрээ цагаа дэмий өнгөрүүлж алдаж эндэх вий дээ хэмээн би сэтгэл их зовниж байна. Хүн бүр зугаа цэнгэлд дуртай би ч бас дуртай. Гэхдээ арай ингэж хэтрүүлж боломгүй санагдана. Хүн хүсч мөрөөдөх дүр зурагтай, зорилготой байж түүн рүүгээ байнга тэмүүлж явах нь амьдралын утга учир болдог билээ. Гэхдээ бас сурч боловсрох гэдэг чинь ганцаараа ном шагайгаад суухыг хэлэхгүй, хоорондоо ярьж маргаж байж л сурсан эрдэм мэдлэг задардаг биш бил үү. Хүн зөвхөн өөрийн дотоод ертөнцийн гайхамшиг, хязгааргүй хүч чадалтай “танилцах” нь л хангалттай бус өөрийнхөө оюун ухааны хүч чадлыг дайчилж үргэлж шинэ мэдээлэл мэдлэгийг нэмж сэлгэж байх хэрэгтэй юм шиг.
Би саяхан интернэтээр нэгэн хэлэлцүүлэг уншиж байсан. Тэнд Монголын өсвөр үеийнхэн Америк хэв маягаар амьдарч бэлэнчлэх сэтгэлгээтэй болж, солонгос маягаар дурлаж мөнхийн хайрандаа умбайж байна гэсэн сонирхолтой ч юм шиг, аливааг бодогдуулмаар ч юм шиг зүйлийг олж уншсан юм. Монголчууд коминтернээс болоод ч тэр юм уу Орос ах эгч нарынхаа амьдралын хэв маягаар амьдардаг болчихсон байна.
Сайтар харах юм бол ялангуяа амьдралын туршлагаар бага залуучууд маань Лонхноос Бирд гэрч ирээд миний гурван хүслийг биелүүлэх болов уу би тэр үед нь юу хүсэх вэ? Гэж ирээд л, эсвэл тэнэг Иван гэв гэнэт хаан болдог үлгэр шиг. Юуг хүлээгээд, хэнд найдаад, хамаг цаг хугацаагаа хий дэмий өнгөрөөгөөд байгаагийн учрыг би сайн ойлгохгүй байгаа юм. Магадгүй энэ энэ хоцрогдсон сэтгэлгээнд байдаг байх гэж ойлгодог.
Ээжтэйгээ хөтлөлцөн алхаж яваа танхил жаахан охин “ээжээ би энэ гоё чихрийг авч идмээр байна” гэж хэдэхэд ээж нь май миний охин гээд тэр чихрийг нь аваад өгчихлөө. Харин охин чихрээ амандаа хүлхчихээд цаасаг нь салхинд шууд хийсгэж орхилоо. Ээж нь анзаарсангүй дээ. Эгч ээ таны охин дөнгөж сая идсэн чихрийнхээ чаасын газар ил хаячихлаа тэр хэвтэж байна гэхэд ээж нь надруу нэг л гайхсан харцаар хараад тэгээд яасан чи хаядаггүй юм уу гэж намайг наг балмагдуулж орхилоо. Үгүй ээ би ил задгай газар хогоо хаядаггүй гадаах хогийн сав юм уу эсвэл хармаандаа хийгээд орой гэрийнхээ хогийн саванд хийчихдэг гэж хэдэхэд охины ээж учиргүй уурлан хурдан хурдан алхаад яваад өгчихлөө. Би харин гайхсан харцаар харсаар үлдсэн юм. Либертари зуны сургалтанд сууж байх хугацаанд багш хэлэхдээ “манайхны дунд нэг муу сэтгэлгээ байх шиг. “Энэ хүн ил задгай газар хог хаяж болж байгаа юм чинь би хог хаяж болно шүү дээ ” харин “Би хогоо хаяхаа больчихвол энэ хүн хогоо хаяхаа болино” гэж бодохгүй байх нь элбэг юм. Та бүхэн нэг зүйлийг сайн анзаарч харсан уу? Зарим гэр хорооллын айлууд хаягдал, угаадсаа хашааны гаднахан талд гаргаад асгачихдаг, хог хаягдлуудаа ч гэсэн зориулалтын бус газар овоолоод ил хаячихдаг. Манай хашаа л цэвэрхэн байвэл бусад нь хамаагүй гэсэн үзэлдээ хэтэрхий туйлширчихсан байх юм. Харин нөгөө хашааны гадна талд асгасан угаалдас дээрээ орой нь өөрсдөө халтирч унаад, ил задгай хаясан хог хаягдал нь эргээд салхинд туугдаад буцаад цэвэрлэсэн цэмцгэр хашаанд нь орж ирээд муухай болгочихдог. Тэгээд дахиад л нөгөө үйлдлээ давтаж хийнэ. Ийм сонин гэлтэй сэтгэлгээ манайхны дийлэнх хүмүүсийн дунд байсаар л байна. Энэ нь улмаар улс орны ирээдүйн хөгжил дэвшилийг хойш татаж чирэгдэл учруулж байна. Яагаад бид энэхүү бүдүүлэг сэтгэлгээг өөрсдөөсөө эхэлж өөрчилж болохгүй гэж. Нэн ялангуяа залуучууд бид ийм сэтгэлгээнд автах юм бол хэзээ ч бид гэрэд гэгээтэй ирээдүйг үзэж чадахгүй шүү дээ. Ийм л энгийн зүйлүүдээс улс орны хөгжил тодорхойлогддог биз дээ.

Ирээдүй энэ цаг мөчөөс эхэлдэг

2009-08-25T08:57:00.003-07:00

Дэлхийн улсуудын үзэл, сэтгэлгээний хөгжил нь өмнөх мэргэдийнхээ бичиж туурвиж үлдээсэн ном судар, өөрөөр хэлбэл оюуны өв сан дээр дараагийн үеийнх нь шинийг нэмж хуримтлуулах замаар явагдсан байдаг билээ. Сайхан амьдрал, сайхан цаг, сайхан ирээдүйг бий болгохын тулд бид сэтгэлгээндээ өөрчлөлт хийж эд хөрөнгө, эрх ямбыг эрхэмлэх бус танин мэдэх, бүтээн хөдөлмөрлөхийг эрхэмлэж үнэ цэнэтэйд тооцох хэрэгтэй. Тийм өөрчлөлтөөс, тийм гэгээрлээс, миний, таны, та бидний амьдрал, үндэстний ирээдүй хамаардаг билээ. Хүний оюун ухаан гэдэг нь тэнгэрлэг хүчтэй зүйл. Хөгжингүй орнуудад хүн зөвхөн оюутан сурагч байхдаа сурдаг гэж бодохгүйгээр насан туршдаа өөрийгөө хөгжүүлж байх эрмэлзэлтэй байдаг байна. Тархиа үргэлж ажиллуулж сэргэлэн цовоо байлгаснаар залуу насаа хадгална гэж ч үздэг юм билээ. Амьдрал өөрөө их сургууль юм, хоосон номоор юугаа хийнэ гэдэг сэтгэгчид олон бий. Би үүнтэй санал нэг байдаг. Амьдрал бидэнд алхам тутамд хорвоогийн үнэнийг мэдрүүлж, сануулж байдаг билээ. Бидний ихэнх нь Монгол оронд магадгүй Улаанбаатар хотын хоёр дүүргийн хооронд, ажил гэрийн завсарт л амьдралынхаа ихэнх цагийг бардаг биз. Тэгвэл дэлхий дээр Монголоос өөр маш олон улс үндэстэн оршиж, тэд өөр өөрийн үзэл сэтгэлгээ, үнэлэмжээр амьдарсаар л байна. Монголын нийгэмд үнэн байдаг юм өөр нийгэмд заавал үнэн байх албагүй. Та бид 100-н жилийн өмнөх явдлыг биеэрээ мэдэрч, туулж чадахгүй. Дундад зууны үе, эртний үе гээд явбал бүр худлаа болно. Тэгвэл ном гэдэг юмаар дамжуулж орон зай, цаг хугацаанаас үл хамааран эрдэмтэн мэргэдтэйгээ уулзаж, тэр үеийн болсон явдалтай танилцаж, арьс үндэс өөр байлаа ч хамаагүй хүний түгээмэл хэл оюун ухаанаараа харьцаж чаддаг билээ. Хүн төрөлхтний мянга мянган жилийн буурал түүхэнд олон зуун суут эрдэмтэн мэргэд , философичид төрөн гарч, байгалийн нэгэн жам ёсоор хорвоогийн мөнх бусыг үзэж, цаасанд түүх болон нэрээ мөнхлөн үлдээсэн байдаг. Тэгээд тэд зүгээр хорвоог орхихгүй, олон сайхан амьдралд хэрэгцээтэй зүйлийг хэлж бичээд ном болгон үлдээсэн байдаг. Гэтэл та бид хэзээ болтол өөрт байгаа өчүүхэн жаахан мэдээлэл дотроо эргэлдэж хар ухаанаараа эцэс төгсгөлгүй бясалгаж явах билээ. “Эрүүл биед саруул ухаан” гэж монгол ардын цэцэн үг байдаг. “Саруул ухаанд эрүүл бие” энэ үгэнд би монгол ардын цэцэн үгнээс ч илүү дуртай. Ухаан нь саруул хүн эрүүл байх бүхий л нөхцөлийг удирдаж зохицуулж чаддаг. Хүний оюун санаа биеэ залдаг, харин хүний бие оюун санаагаа залж чадахгүй шүү дээ. Саруул сэтгэж эрүүл мэнддээ анхаарлаа хандуулж байх нь тун хэрэгтэй зүйл. Өвчин тусах нь муу зүйл сэтгэлийн зовлонг ихээхэн нэмдэг. Монгол орны ирээдүй нь болж буй залуучууд бид гадаад ертөнц рүүгээ нүдээ нээж, гадаад ертөнцтэйгээ хөл зэрэгцэн алхаж хамтдаа ухаалаг ард иргэдтэй хөгжингүй Монгол орныг бүтээн байгуулъя гэж уриалмаар байна. Гадаадад сурч боловсроод галуу шувууны мах идсэн хүн арай илүү зөв зүйл ярьдаг гэсэн яриаг та өмнө нь сонсож байсан биз дээ. Энэ бол үнэндээ тийм юм үзэж нүд тайлсан хүн л юмны учрыг арай илүү ойлгодог. “Өндөрт нисдэг шувуу алсыг хардаг”. Өнгөрсөн одоо хоёртойгоо зууралдахаа больё залуусаа. Ирээдүй залуучууд бидний гарт байна. Хорвоо ертөнц мөн биднийх. Ирээдүй яг энэ цаг мөчөөс эхэлдэг.

Уужим хорвоо

2009-08-25T08:57:00.001-07:00

Намайг 8-р ангид байхад миний төрсөн ах 10-р ангийн төгсөлтийн монтажнийхаа зургуудыг үзээд сууж байсан юм. Тэр дунд нь нэг цаас хавчуулчихсан байсныг нь би олж хараад дэлгэн унштал төгсөгчдөөс асуусан нэгэн сонирхолтой асуулт дурсамж болон үлдсэн байх юм. Та ирээдүйгээ ямраар төсөөлж байна? гэсэн асуулт байсан санагдана. Олон хүүхэд их сонирхолтой, гайхалтай хариулт өгсөн байсан. Харин ах юу гэж хариулсан нь их сонирхолтой санагдаж унштал “Би ирээдүйгээ оюуны боолчлолд орохгүйгээр төсөөлж байна” гэсэн зүйл бичсэн байсан. Оюуны боолчлол гэж юу юм бол юуг хэлээд байгаа юм бол гэсэн асуулт тулгарсан цагаас хойш би олон зүйлийн учир шалтгааныг тайлах гэж оролдсоор өнөөдрийн байдлаар сониуч хүн болсон байна. Магадгүй энэ миний амьдралын огцом өөрчлөлт байсан байж мэднэ. Манай үеийнхэн өнөөгийн оюутан залуус бид л хөгжингүй Монгол улсын эхний үеийнхэн болж чадна гэдэгт би итгэдэг. “Хорвоо дэлхий уудам хийх ажил их байна” гэсэн нэртэй номыг солонгосын ДЭҮ компанийн эзэн Ким Ү Жүн бичиж гаргасан билээ. Их сонирхолтой ухаарлыг өгсөн ном. Тэрээр хэлэхдээ “Би юм л хийж байх дуртай. Ерөөс зүгээр сууж чаддаггүй. Хорвоод хамгийн хэцүү юм бол юу ч хийхгүй зүгээр суух гэж би боддог. Зарим хүн зүгээр суухыг “амралт” гэж хэлж магадгүй боловч миний хувьд бол эсрэг байр суурьтай. Юу ч бай хамаагүй хийх л хэрэгтэй. Хийгээд ирэхээр ажил аяндаа ундраад ирнэ” гэж хэлсэн байдаг. Ер нь залуу ажилсаг хүн олон байж түүхийг баяжуулж, хорвоогийн шинэ хязгаарыг нээж чаддаг. Залуу эрч хүчтэй ажилсаг хүн саад тотгор зовлон бэрхшээлээс айдаггүй. Ганц хоёр удаа эндэж буруутсан ч түүнийгээ даван туулах зориг тэвчээртэй байдаг. Хорвоо дэлхий уудам хийх зүйл их байна. Залуухан эрч хүчтэй зориг тэвчээртэй хүн л хэний ч хүрж очоогүй газар очихыг хүсч, хэний ч хийж үзээгүй ажлыг хийхийг хүсдэг. Тийм зүйлийг араас мэрийдэг хүмүүсийн ачаар л түүх алхам алхамаар урагшилж ирсэн. Шинийг эрэлхийлэх үзэл санаагаар найдвартай зэвсэглэгдсэн олон олон ухаалаг залуучуудтай болсон үед л манай улс үндэстний соёл иргэншил цэцэглэн хөгжиж өсөн дэвжинэ гэдэгт би итгэдэг. Харин алмайран залхуурч, шинийг эрэлхийлэн бүтээхээс зайлс хийсэн уур амьсгал газар авсан улс оронд нийгэм торойтож ард иргэд нь ядуурч хоосорч оюуны боолчлолд автаж, соёл ингэншил нь доройтон мөхдөг гэдгийг түүх бидэнд бэлээхнээ гэрчилэн харуулдаг билээ. Эзэн Чингис хаанаараа дэлхий дахинаа гайхуулан бахархаж байдаг олон зуун жилийн түүхтэй Монгол улсын өнөөгийн нийгэмд энэ цаг үед шинийг эрэлхийлэн тэмүүлэх үзэл санаа их дутмаг тал ажиглагдаж байна. Өнөөдөр дэлхий дахинд шийдвэрлэх үүргийг гүйцэтгэж буй хөгжингүй улс орнуудтай өөрийн орныг харьцуулан үзвэл улс орны минь хүч чадал ихээхэн хоцорч яваа гэдгийг ойлгох ёстой. Хүн ер нь хаана хөгжил дэвшил байна, хаана сайхан амьдрал байна тийшээ хуйларч байдгийг буруутгах аргагүй. Гэхдээ ялангуяа залуучууд эх орноосоо харийн оронд сурч боловсрох бус зөвхөн ажил хийж мөнгө олохын тулд явдаг болсон нь миний сэтгэлийг их зовоож байна. Ирээдүйн хөгжингүй Монгол улсын дүр төрхийг маш богинохон хугацаанд залуучууд бид л бий болгож чадна. Бид ч тэгэх ёстой энэ үүргийг МУ-ын иргэн хүн болж төрөхдөө л ухамсарладаг. Энэ улсдаа Монголчууд бид л иргэн л болж эзэн нь суух ёстой. Харин оюутан залуучууд бид маш сайн сурч боловсрох ёстой. Тэр тусмаа дэлхийн хөгжингүй орнуудын соёл иргэншилтэй танилцаж тэднээс суралцаж эргээд эх орондоо ирээд тухайн улс орныхоо хамгийн ололттой талуудыг хэрэгжүүлнэ гэдэгт би итгэж байна найдаж байна. Залуучууд аа, хорвоо ертөнц уужим, хийх зүйл их байна шүү дээ. Гэвч нэг л замаараа сажилж явдаг, нэг л зүйлийг байнга давтан хийдэг хүнд тийм биш байх л даа. Тийм хүнд өөрийнх нь төсөөлж байгаачлан давчуу, уйтгартай, мөнөөх хийдгээс нь өөр ажил олдохгүй биз. Манай гараг огторгуйн хязгаар уудам дах цэг гэмээр жижиг давчуу хэдий ч хараахан хөл тавиагүй газар олон бий. Хийж бүтээгээгүй, хийж байгаагүй зүйлс төдийгүй хорвоо ертөнцөөс энэ уудам тал нутгаас сурч мэдэх зүйл өч төчнөөн байна.

Цаг хугацаа хэмжүүргүй

2009-08-25T08:56:00.001-07:00

… Жаргалтай хүмүүс цаг хугацааг агшин хормоор тоолдог, золгүй хүмүүсийн хувьд тэр сар жилээр сунжирна. /Фенимор Купер/ Энэ хорвоо дэлхий дээр үнэ цэнэтэй зүйл их олон байдаг. Гэхдээ юу юунаас илүү эрхэмлэн чухалчилах зүйл бол мэдээж цаг хугацаа юм. Цаг хугацаа харвасан сум лугаа адил. Өнгөрөх л юм бол дахиж хэзээ ч эргэж ирэхгүй. Цаг хугацаа бүхнийг түрэн хувиргадаг атлаа өөрөө эс гүйцэгдэнэ. Бидний “одоо” гэж хэлдэг хором зөвхөн ганц удаа л тохиолддог. Биднийг одоо гэж хэлэх зуур л одоо арилаад өгдөг. Бид цаг хугацааг хайрлаж эрхэмлэх хэрэгтэй. Хөрөнгө мөнгө, ажил төрлийг дахин олж авч болдог бол цаг хугацааг ахин хэзээ ч эргүүлж авч болохгүй шүү дээ. Үүнд л цаг хугацааны үнэ цэнэ оршино. Залуучууд бид цаг хугацаагаа эрхэмлэн нандигнаж байх эрхэм зан чанараа ихэнхдээ мартчихсан байдаг ч юм шиг. Өчүүхэн хэсгийг нь дэмий өнгөрөөлөө гээд хорвоогийн урт насанд юу ч болох юм билээ гэж боддог байж магадгүй. Гэвч энэ бол маш том эндүүрэл. Бид цагийг хайрлах ёстой. Харин хөлс, хүчээ хайрлах ёсгүй. Гагцхүү цагийг хэр зэрэг үр ашигтай ашиглаж чадсанаас л хамааран цаашдын бид бүхний дэвжих доройтох хоёр маань ихээхэн шалтгаалдаг. Адилхан амжилт гаргасан хэдий ч цагийг үнэхээр үр бүтээлтэй ашигласан хүний гаргасан амжилт хийж гүйцэтгэсэн ажлынх нь чанараас л тодорхой мэдэгддэг. Цаг хугацаанд гамгүй хандах нь мөнгийг хамаа замбараагүй зарцуулснаас хамаагүй долоон дор зүйл. Цаг хугацааг худалддаг газар гэж хаа ч үгүй. Өнөөгийн зарим залуус маань хийх зүйл байдаггүй ээ, цагийг нөхцөөж ядан уйдаж үхэх нь ээ гэж ярьцгааж байдаг. Тийм утгагүй хүн аль болох болохгүй байхыг хичээж хөдөлмөрлөх хэрэгтэй шүү залуусаа. Тийм хүмүүсийг ихэнхи амжилтанд хүрсэн хүмүүс сайн ойлгодоггүй. Тийм хүнтэй эвлэрдэггүй энэ бол ойлгомжтой зүйл. Залуу хүн хайран цагаа харуусмаар дэмий өнгөрөөх нь хүлцэшгүй хэрэг. Бараг бүх ард иргэд нь бичиг үсэг мэддэг дэлхийд ховорхон улсын нэг болох Япон улсын оюунлаг ард иргэд, залуучууд, ахмад үеийнхэн дайны гашуун цаг үеийг туулсан болоод ч тэр юм уу цаг хугацаа гэдэг зүйлийг хамгаас эрхэмлэдэг. Өдөрт 5-н цагаас илүү цагаар унтсан хүнийг ажилгүй залхууд тооцдог. Харин гарт баригдахгүй эргээд ирдэггүй хором бүрээс тогтсон цаг хугацааны үнэ цэнийг арай илүү мэдэрдэг тэр л хүмүүсээ хамгаас илүү хайрлаж хүндэлдэг. Тийм хүнийг л амжилтанд хүрдэг гэдгийг мэддэг учраас залуу үеийнхэндээ цаг хугацааны үнэ цэнийг байнга л ойлгуулж, хэлж, захиж байдаг. Бид хоёр удаа амьдрахгүй. Тиймээс нэг хором ч атугай хий дэмий өнгөрөөхгүй үр ашигтай өнгөрүүлж цагийг хайрлаж гамнаваас зохилтой. Ромын Философич Сенека цагийг ашиглах тухай зөвлөхдөө “хүний амьдрал хангалттай урт”. “Үр ашигтай өнгөрөөж чадваас бидний нас аугаа их үйл хэргийг бүтээхэд чамлахааргүй урт. Гэхдээ сайн үйлсийг бүтээхгүй залхуурч хайран насаа хий дэмий өнгөрөөвөөс нэг л мэдэхэд насны намар ирчихсэнийг сая л ухаарч харамсахад хүрдэг билээ. Бидний нас богинохон бус, харин бид насаа богиносгож орхидог нь энэ биз” гэж хэлсэн байдаг. Утга учиргүй өнгөрөөвөл бидний нас даанч богинохон. Ялангуяа залуучууд бид бүхэн тэгэс ингэс хийж алмайрч өнгөрөөх үнэгүй цаг, нэг минут ч байж таарахгүй ээ. Хэдхэн минут юм чинь яасан ч яахав гэж бодож л болохгүй шүү. Юу ч бай хийх л хэрэгтэй дэмий л өнгөрөөж болохгүй. Залуучууд бид л залуу насандаа цагийг үр бүтээлтэй өнгөрүүлж сурах хэрэгтэй. Ингэснээр амжилтын үүд хаалга нээгддэг. Харин тоглоцгооё, наргиж цэнгэцгээе, залуу насанд л жаргаж авъя гэсэн уриалга гадны муу нөлөө, уруу татах хүчинд автаж огт болохгүй. Буурал үстэй болсон тэр цагт гарцаагүй харамсаж гэмших болно гэдгийн буурал түүх бидэнд бэлээхнээ харуулсан билээ. Хорвоод чухал зүйл их байвч юу юунаас илүү эрхэм зүйлийн нэг бол “цаг хугацаа”. Хүн цаг хугацаанд оршдог. Ирээдүй, одоо, өнгөрсөн Ирээдүй бол амьдрал Одоо бол эрх чөлөө Өнгөрсөн гэдэг амьдрал, эрх чөлөөгөөрөө олсон тэр зүйл. Хүн амьдралаа алдвал ирээдүйгээ алдана.Эрх чөлөөгөө алдвал одоогоо алдана. Амьдрал болон эрх чөлөөнийхөө бүтээлээ алдвал өнгөрсөн цагаа алдана. /Хуульч Х.Тэмүүжин “Үгс…” номноос иш татав./

Аз жаргалтай амьдрал

2009-08-25T08:55:00.004-07:00

Та амьдралаас юуг хүсч, хүлээж байдаг вэ? гэсэн асуултанд хүн төрөлхтөн нэгэн дуугаар аз жаргалтай амьдрахыг хүсдэг гэж хэлдэг билээ. Тиймээс аз жаргалтай амьдарсан амьдрал л хамгийн үнэтэй амьдрал байдаг. Би хувьдаа аз жаргалыг хувь хүн өөрийнхөө амьдралд хэр зэрэг сэтгэл ханамжтай байгаа байдлаас нь хамааран аз жаргалтай байна уу? үгүй юу гэдэг нь хэмжигддэг гэж ойлгодог. Хүн бүр аз жаргалтай сайн сайхан амьдралыг хүсдэг. Аз жаргал нь биднээс хол хөндий байдаггүй. Яг энэ мөчид би хамгийн их жаргалтай байна гэдгээ мэдрэх үед аз жаргал бидний дэргэд байж харин их ядарч, зовж, зүдэрч байна гэж бодох үед аз жаргал биднээс холдон замхарч үгүй болдог. Одоогоос хэдэн жилийн өмнө аз жаргал гэж яг юуг хэлдэг юм бол гэсэн мэдэх хүсэлдээ дийлдэн өөрийн олж мэдсэн зүйлсээ та бүхэнтэй хуваалцаж байна. Хорвоо дэлхий дээр миний хамгийн хүндэлж явдаг аав маань ах бид хоёрт захиж хэлдэг нэгэн зүйл байсан. Одоо ч хааяа хэлж сануулдаг. Гэхдээ тэр үед л би анх яс махандаа шингэтэл ойлгох шиг болсон “Хүн мөнгөний хойноос биш, мөнгө хүний араас хуйлрах ёстой”. “Ихэнх хүмүүс мөнгөний хойноос гүйсээр байгаад л нэг мэдэхэд амьдралын залуу насныхаа хайран цаг хугацааг хий дэмий өнгөрөөсөн байдаг. Аав нь ч мөн адил тийм замаар явж ирсэн. Харин одоо өөрийнхөө үр хүүхдүүдийг тийм нийтлэг буруу замаар явуулахыг хүсэхгүй байна. Залуу насанд хичээнгүйлэн сурч боловсрох зайлшгүй хэрэгтэй. Хүн ажил дээр гарах юм бол угаасаа хорвоогийн мөнх бусыг үзтэл ажилладаг. Дахин хичнээн ч хүсч байсан өөртөө цаг зав гарган өмнө нь сураагүй зүйлсээ сурч мэдэж чаддаггүй. Олж авч чадсан хэдий ч тэр үеийн үнэ цэнийг илэрхийлж хадгалдаггүй. Дэлхий дээр амьдарч буй зургаан тэрбум хол давсан хүмүүсийн бараг дийлэнх хэсэг нь амьдралд мөнгөний хойноос гүйж явсаар хорвоог элээдэг. Нэг ёсондоо амьдралын энгийн урсгалаар урсдаг, эцэс сүүлд нь бүгд л харамсдаг. Тийм ч учраас хүн төрөлхтний буурал түүхийг тэрхүү урсгалыг сөрж амжилтанд хүрсэн, суут нээлтүүд хийж дэлхийн хөгжил дэвшлийн цаашдын ирээдүйг тодорхойлдог цөөхөн хэдхэн хүмүүс л баяжуулсаар ирсэн байдаг. Алийг нь сонгох нь та нарын сонголт. Эхнийх нь дийлэнх хүний амьдардаг өнөө маргаашийг аргацааж, нэг ёсондоо энгийн урсгалаар амьдрах. Нөгөө нь хичээнгүйлэн сурч боловсорч, алсыг харж, цаашид аз жаргалтай, эрүүл, ухаалаг орчинд амьдрах. Хүн бүрт сонголт бий. Өөрсдийнхөө ирээдүйн амьдралыг одоо л шийдэх хэрэгтэй” хэмээн хэлж байсан санагдана. Хүн болгон аз жаргалтай амьдрахыг хүсдэг. Хэн хүнгүй адилхан. Би ч мөн адил. Гэхдээ бид яавал аз жаргалтай болохоо мэддэггүй. Мөнгөөр аз жаргалыг хэмжиж болдог гэж үү? би л хувьдаа үгүй гэж хэлнэ. Хэн нэгэн хүнээс тэр сайхан амьдралтай юу гэж асуувал. Тиймээ тэр баян сайхан амьдралтай. Эсвэл үгүй тэр ядуу тарчигхан амьдралтай гэж хариулт өгдөг хүн олон бий. Мэдээж хүн сайхан амьдрах хэрэгтэй. Гэвч их хөрөнгөтэй хүн чинээлэг амьдралтай боловч сайхан амьдардаг гэсэн үг биш шүү дээ. Сайхан амьдралд хөрөнгө мөнгө нь гол биш сэтгэл ханамжтай байх нь гол байдаг. Хөрөнгө мөнгөний хойноос явдаг хүн амьдралдаа хэзээд сэтгэл дундуур явдаг. Бүхнийг өөрийн болгож авъя гэсэн тэр хязгааргүй шунахай сэтгэлгээнээс болдог байх л даа. Эдийн шунал ханахийг мэддэггүй. Аз жаргалтай сайхан амьдарна гэдэг бол хэмжээлшгүй их эд хөрөнгөтэй болохыг хэлдэггүй гэдэгтэй би санал нэг байдаг. Мөнгийг зөв захиран зарцуулахад ухаан хэрэгтэй. Аль болох залуугаасаа л мөнгөний талаар ойлголттой болж мөнгийг зөв зарцуулж сурах нь чухал. Мөнгө өөрөө сайн ч юм биш муу юм ч биш. Гагцхүү мөнгийг хэрхэн хэрэглэснээс л сайн, муу тал нь илэрдэг. Зайлшгүй хэрэгцээтэй юмандаа л зарах хэрэгтэй. Ямар ч хэрэгцээгүй юманд мөнгө үрэх нь хамгийн тэнэг хэрэг. Жишээ нь сэтгэл хөдлөлөөр ямар нэгэн юм худалдаж авах, юмны хямдыг бодоод авах, эсвэл хүмүүсийг дууриагаад л авчихдаг эдгээр ухаангүй үйлдэл маш муу зүйл. Харин өөрийнхөө ирээдүйн төлөө эсвэл ойр дотныхондоо тус болох юм бол мөнгө ахиухан зарахдаа ч гонсойх хэрэггүй. Сурах эмчлүүлэх эсвэл ядарсан хүнд туслахад гар татахгүй байхад гэмгүй. Өөрөөр хэлбэл аз жаргалтай сайхан амьдрана гэдэг нь тухайн хүн өөрийнхөө амьдралдаа хэр зэрэг сэтгэл ханамжтай байгаа байдлаар хэмжигддэг. Хүн бол тодорхой цаг хугацааны туршид л амьдардаг хязгаартай амьтан. Харин хорвоо ертөнц бол бидний насны хувьд үүрдийнх. Мөнхийн байгалийн өмнө хүн даруухан ухаалаг байх хэрэгтэй. Саяхан би “Эрэгтэйчүүд Ангараг гарагаас ирсэн, эмэгтэйчүүд Сугар гарагаас ирсэн” гэсэн сонирхолтой сургамжтай ном уншсан. Тэр номонд эрэгтэй, эмэгтэй хоёр хүн байгалиас заяахдаа өөрсдийн гэсэн төрөлх зан араншинтай байдаг. Хоорондоо өөр өөр хэлээр ярьж тэр болгон хоорондоо сайн ойлголцож чаддаггүй. Ийм шалтгаанаас болоод олон сайхан гэр бүл салж сарниж байна. Нийгмийн үндэс болсон гэр бүлийн ач холбогдлыг сайн ойлгох хэрэгтэй. Тэгээд ч эвсэг гэр бүл аз жаргалын ундарга болдог шүү дээ. Бие биенээ сайн ойлгож бие биендээ итгэх хэрэгтэй. Өөр өөрсдийнхөө хэлээр хоорондоо зөв ойлголцож, харилцаж байх хэрэгтэй. Аз жаргалтай сайн сайхан амьдрахын тулд миний санал болгож буй хүчин зүйлс ихээхэн чухал хэмээн би үздэг. "Хандлагын хүч" Хүний ухамсар, сэтгэл санаа нь аз жаргалд хэдий чинээ бэлэн байна тэр хүн төдий чинээ аз жаргалтай байна. Сайн харж чадвал зовлон бэрхшээл бүрээс эерэг сайн тал олдоно. Гадаад нөхцөл байдал биш хүний бодол санаа л өөрийг нь зовоож, эсвэл аз жаргалтай болгож байдаг. Бодол санаагаа удирдсанаар та аз жаргалаа удирдана. “Бие махбодын хүч” Биеийн тамирын дасгалууд нь сэтгэлийн хямралыг багасгаж биеийг таатай сайхан болгодог. Сэргэлэн цовоо байдал нь аз жаргалтай мэдрэхүйг бий болгоно. Хооллолт бидний сэтгэл санаанд нөлөөлдөг. Кофе цай, согтууруулах ундаа, чихэрлэг хүнсний зүйлс, хиймэл амтлагчид зэргээс зайлсхийж жимс ногоо үр тариа, байгалийн цэвэр бүтээгдэхүүнийг ахиухан хэрэглэхийг хичээж, өдөрт заавал 1 цагаас багагүй хугацаанд агаарт гарч салхилж байх хэрэгтэй. “Хором хормоор амьдрахын хүч” Аз жаргал нь жил, сар, долоо хоног тэр байтугай өдөрт ч байдаггүй., харин түүнийг хором бүрээс олж болно. Хором бүрээс сайн сайхныг олж чадсан тохиолдолд бид амьдралаас сайн сайхныг олж чадна. Цаг хугацаа гэдэг бол хорвоо дэлхий дээр буцааж авч болдоггүй цорын ганц зүйл. Хүн амьдралаа эргэн нэг харахдаа аз жаргалтай байсан мөчүүдээ л юуны өмнө санадаг. Аз жаргал хором бүрээр илэрдэг. “Өөрийнхөө тухай зөвөөр төсөөлөхийн хүч” Хүн өөрийгөө хэн гэж бодно тийм л хүн байдаг. Хүн өөртөө сэтгэл хангалуун биш байвал амьдралдаа сэтгэл хангалуун биш байна гэсэн үг. Хүн бүр өвөрмөц давтагдашгүй, хэн нэгний хүн болж төрөх боломж нь гурван зуун мянган тэрбумаас цор ганц байсан учраас хүн бүр ялагч. Бусад хүмүүс бидний толь, гэхдээ нөлөөтэй толинууд байдаг. Өөрийнхөө тухай буруу төсөөлөл, шүүмжлэлт бодлоосоо ангижран өөрийнхөө эерэг сайн дүрийг бүтээж байх хэрэгтэй. “Зорилгын хүч” Зорилго нь бидний амьдралд утга учир, агуулгыг бий болгодог. Хэрвээ бид зорилготой бол тэр зовлон шаналалаас ангижрахад төдий бус, жаргал цэнгэлд хүрэх арга замд оюун санаагаа төвлөрүүлэхэд тусалж чадна. Зорилго нь биднийг өглөө орноос босгох хүч болдог тэр зүйл.Зорилго нь хүнд хэцүү цаг үеийг туулахад хялбар болгож жаргалтай сайн цагийг улам ч таатай болгодог. “Хошигнолын хүч” Хошигнол нь сэтгэлийн дарамтыг багасгаж аз жаргалын мэдрэмжийг бий болгодог. Инээд нь анхаарал төвлөрөлтийг сайжруулж, ухаан зарсан бодлого бодох чадварыг дээшлүүлдэг. Инээд хүнд бага ч гэсэн аз жаргалын мэдрүүлж чаддаг. “Өршөөн уучлахын хүч” Уучлах чадвар нь жинхэнэ аз жаргалын үүдийг нээх түлхүүр юм. Танд үзэн ядалт, хорсол гомдол үлдсэн бол аз жаргалтай байх боломжгүй. Гомдол тээснээс болж танаас өөр хэн ч шаналахгүй гэдгийг сана. Алдаа эндэгдэл, бүтэлгүй явдлууд нь амьдралын сургамж л болдог. Бусдыг уучил өөрийгөө ч уучил. “Өглөгийн хүч” Эд юмсыг олж авсанаар, эзэмшсэнээр аз жаргалыг олохгүй. Аз жаргалд хүрэхийн тулд бусдад өгөх, бусдад туслах чадвар оршино. Бид бусдад хэдий хэмжээгээр баяр баясгалан, аз жаргалыг өгнө төдий хэмжээгээр олж авна гэсэн үг. Бусдад аз жаргалыг бэлэглэх арга замыг эрж хайх нь өөрсдийн аз жаргалыг бий болгох өдөр тутмын арга юм. “Хамтын харилцааны хүч” Амьдралын чанар нь хүмүүстэй харьцах харьцааны чанараар тодорхойлогдоно. Хэн ч эзгүй арал дээр амьдардаггүй_. Робинзон Крузог эс тооцвол. Хүн бүрт бусад хүмүүс хэрэгтэй байдаг. Дотно харьцаа нь сайн цагийг улам тааламжтай, хүнд бэрх цагийг хөнгөн болгодог. Бусадтай хуваалцаж буй баяр баясгалан хоёр дахин үржиж бусадтай хуваалцаж буй зовлон бэрхшээл хоёр дахин хөнгөрдөг. Хэн нэгэн хүнтэй харьцахдаа үргэлж сайхан сэтгэгдэл төрүүлж байх хэрэгтэй. “Итгэлийн хүч” Итгэл нь аз жаргалтай амьдралын суурь болдог. Бид бүгд жаргалтай байхын тулд төдийгүй зүгээр амьдрахын тулд ч гэсэн ямар нэгэн зүйлд итгэж байх хэрэгтэй. Та өөртөө итгэлтэй байж л ямар нэгэн алхам хийдэг тийм ч учраас тодорхой үр дүнд хүрдэг шүү дээ. Итгэл нь хүмүүст итгэх итгэлийг бий болгож, оюу ухааныг тайвшруулан сэтгэлийг эргэлзээ, түгшүүр уймрал, сандралаас чөлөөлнө. Хүн эхээс төрөхдөө л амьдралын тэмцэл, ширүүн өрсөлдөөн дунд гар бие оролцдог гэж хүмүүс ярьцгаадаг. Ирээдүй яг энэ цаг мөчөөс л эхэлдэг. Тиймээс та яг одоо аз жаргалыг өөртөө бий болгоорой. Аз жаргалаа олж аваарай

Амжилт бол бүтээл

2009-08-25T08:55:00.003-07:00

Амжилт гэнэт өөрөө ургаад гараад ирдэггүй. Амжилт бол бүтээл байдаг. Би номын дэлгүүрүүдээр хэсэх их дуртай дээхнэ үед нэг номын дэлгүүрт “Та ч Ейнштейн шиг сэтгэж чадна” гэсэн их сонирхолтой нэртэй зузаавтар номыг олж харан хармаандаа байсан хамаг мөнгөөрөө авч уншиж байсан. Номны эхлэл хэсэгт нь “Суу билэгтэн тусгай төрдөггүй тэд харин өөрөө өөрсдийгөө бий болгодог” гэсэн утга санаа бүхий зүйлийг агуулсан зүйлс байсан. Амжилтанд хүрсэн хүмүүс цаг хугацааг нарийн мэдэрч өглөө нар мандахаас нар жаргах хүртэл тасралтгүй хөдөлмөрлөсөн хүмүүс байдаг. Нэгэн сонирхолтой туршилтыг нейроанатомист Мариан Диамонд гэдэг нэртэй эмэгтэй хийсэн байна. Харх хүнтэй 90% - иараа төстэй байдаг билээ. Тэр эмэгтэй дээд зэргийн өдөөлттэй орчинд буюу шат, тоглоом, дүүжин гэх мэт зүйлсүүдийг байрлуулсан нэгэн чингэлэгт хэсэг хархнуудыг оруулжээ. Дараа нь юу ч байхгүй хов хоосон жижигхэн чингэлэгт өөр хархуудыг оруулсан байна. Хэсэг цаг хугацааны дараа эцсийн үр дүнд өдөөгдсөн орчинд амьдарч байсан хархнууд гурван жил амьдарч, тархи нь хэмжээгээрээ томорч, дендрит холбоосууд үүсч мэдрэлийн нэг эсээс (нейрон) нөгөө рүү электрон дамжуулах салбарласан бүтэц бий болсон байхыг судалгааны явцад тогтоожээ. Харин хоосон чингэлэгт байсан хулгануудын тархины хөгжил зогсонги байдалд орж тэд удалгүй залуугаараа үхсэн байсан аж. Өөрөөр хэлбэл тэдний тархинд холбоос үүсээгүй байж. Тэгэхээр орчин гэдэг зүйл ямар их чухал гэдгийг нөгөөтэйгүүр оюун ухаанаа үргэлж ажиллуулж, ачааллуулж, хурцалж байвал хүний ухаан нэмэгдэж урт насална гэдгийг энэ жишээ бэлээхэн харуулсан байна. ХХ зууны хамгийн агуу сэтгэгч хэн байсан бэ? гэж хэн нэгнээс асуувал эргэлзэж тээнэгэлзэхгүйгээр мэдээж “Ейнштейн” шүү дээ гэж хариулна байх. Агуу суут Ейнштейний амьдралын тухай болоод хэрхэн амжилтанд хүрсэн талаар янз янзын түүхийг хүмүүс ярьж хэлцгээж байдаг. Агуу суут хүмүүс амьдралаас олж мэдсэн зүйлсээ өөрийн туршлагадаа тулгуурлан нимгэн цаасан дээр оюуны их өвийг хойч залуу үедээ түүх болгон үлдээдэг билээ. Эрдэмтэн суут Ейнштейний хэлж байсан үгсүүд дундаас “Би ердөө л сониуч хүн ”гэсэн үг нь миний сонирхлыг өөрийн эрхгүй ихээр татсан юм. Амжилтанд хүрсэн хүмүүст нийтлэг нэгэн зүйл ажиглагддаг. Тэр бол тэд хэзээ ч хийсэн зүйлдээ сэтгэл ханадаггүй. Багш ч гэсэн ангийнхаа оюутан сурагчид дундаас хэн нь хамгийн ирээдүйтэй гэдгийг анзаарч олж харж чадсан байдаг. Өөрийнхөө сурч мэдсэн зүйлүүд дээрээ сэтгэл нь ханадаггүй “Мэдэхгүйтэй” дайн зарлан суугаа хичээнгүй, зүтгэлтэй шавьдаа л багш хамгаас илүү хайртай байдаг билээ. Хүн бодож байгаагаасаа ч илүү ухаантай гэсэн үг байдаг. Би үүнд итгэдэг. Ихэнх хүмүүс жинхэнэ суу билгээ аль багаасаа л гаргахгүй дараад сурчихсан байдаг. Хэрвээ хүн бүр чин сэтгэлээсээ хүсч оюун ухаанаа дайчилж чадвал оюун ухаан задран тэлж, сэтгэхүйн цар хүрээ нь өргөжиж гарцаагүй амжилтын оргилд хүрэх болно. Ейнштейний тухай нэгэн домог байдаг. Нэг удаа түүнээс нэг милд хэдэн фут байх вэ? гэж асуужээ. Ейнштейн “Мэдэхгүй юм. Ямар нэг энгийн номноос хоёрхон минутанд олоод харчихаж болох ийм энгийн зүйлүүдээр би яагаад тархиа дүүргэх ёстой юм бэ?” гэж хариулсан гэдэг. Ейнштейний энэхүү үзэл нь уураг тархиа бодит зүйлийг хадгалах агуулах болгохын оронд түүнийг бодож сэтгэхэд ашиглах нь илүү чухал гэдгийг илүү гүнээ ойлгож “Уран сэтгэмж мэдлэгээс илүү чухал” гэсэн утга санаа нэг бүхий үгсийг олон хэлсэн байдаг биз ээ. Амжилтанд хүрсэн хүмүүс өөрийнхөө хөдөлмөрийн сайхан үр шимийг хүртсэн хүмүүс байдаг. Амжилт бол харьцангуй зүйл. Миний төрсөн ах надад их олон зүйлсийг хэлж сургадаг хүмүүсийн нэг. Ах маань хэлэхдээ: “Чи гудамжаар явж байхдаа энэ үгийг хаа нэгтээ сонсож байсан уу? энэ хүн чинь нэг тийм арчаагүй амьтан байсан чинь одоо томорчихсон байх шив дээ биеэ тоож маяглаад, Энэ хүний хажууд харин би ийм ч байлаа тийм ч байлаа гээд л үнэн худал нь мэдэгдэхгүй амнаасаа мэдэх мэдэхгүй хараалыг урсгадаг хүмүүсийг нэг удаа ч болов харсан биз. Би ийм хүмүүстэй сайн ойлголцдоггүй. Үнэндээ шалгалт өгсөн хүүхдийн сайн муу дүн нь эцсийн дүн гарахад л мэдэгддэг биш билүү. Түүнээс биш би бодож чадах л байсан даан ч нэг юм болж өгөхгүй байсан юмаа. Энэ хүнийг бодвол би хамаагүй илүү гээд л ярьж байдаг. Амьдралд чадах байсан нь чухал бус чадсан хүн нь чухал байдаг.”

Чадвал илүү чухал

2009-08-25T08:55:00.001-07:00

Мэдлэг чадвар аль аль нь чухал. Нэгхэн жилийн өмнө Монгол Улсын Их Сургуулийнхаа нийт оюутнуудын дунд “21-р зууны мэдээлэл технологийн үсрэнгүй хөгжил дэвшил” гэсэн сэдэвтэй уулзалт ярилцлагыг зохион явуулсан юм. Арваад жилийн өмнө монголд хамгийн анх интернэтийг оруулж ирэн шүүхэд дуудагдаж байсан гэсэн сонирхолтой түүх нь их таалагдаж “DATACOM” компаний захирал ноён Д.Энхбат ( одоо ногоон намын дарга ) гуайг тодруулж хэлбэл монголын үндэсний телевизээс эрхлэн явуулдаг “Форум” нэвтрүүлгийн анхны хөтлөгч гэдгээрээ олноо танигдсан Д.Энхбат гуайг урьж авчирсан юм. Оюутан бидний амьдралд хэрэгцээтэй төдийгүй эрдэм мэдлэгт ч гэсэн чухал үнэ цэнтэй зүйлс багагүй хэлсэний дундаас нэгэн чухал зүйл миний ой санамжнаас хэзээ ч арилхааргүй үлдсэн юм. “21-р зуунд мэдлэг чухал гэхээс илүүтэйгээр мэдлэг, мэдээллүүдийг маш хурдан олж авч түүнийгээ ашиглан хэрэгжүүлж чаддаг тийм чадвар хамгийн чухал болоод байна. Хязгааргүй үргэлжлэх цаг хугацаа, секунд тутамд өсөн нэмэгдсээр л байгаа тэр олон мэдээллүүд дундаас өөрт хэрэгцээтэй хамгийн чухал зүйлсүүдээ олж аван ашиглаж чаддаг, чадварлаг залуус манай нийгэм улс оронд үгүйлэгдэж байна”. Тиймээ ийм л чадварлаг залуус амжилт өөд алхам алхмаар урагшилсаар байна. Залуу насанд сурч боловсрох шиг сайхан зүйл гэж хаана байх билээ дээ. Эд хөрөнгө, элдэв зүйлсийг хэн ч булаан авч болдог харин оюундаа мөнхөлж хадгалсан тэр оюуны эд хөрөнгийг хэн ч булаан авч чаддаггүй билээ. Саяхан телевизээр МУ-ийн ерөнхий сайд С.Баяр үг хэлэхдээ их сургуульд дөрвөн жил англи хэлийг сурч диплом өвөртлөн төгсчихөөд дахиад хоёр жил англи хэлний сургалтанд суусан хэдий ч одоо хүртэл англиар олигтойхон ярьж чаддаггүй англи хэл мэддэггүй тийм хүмүүс их олширч байна гэж хэлсэн билээ. Зарим оюутан залуус маань өөрийн тухайн мэргэжилдээ эзэн болохгүй мэдлэг чадварыг эрхэмлэн дээдлэхгүй хоосон дүнгийн хойноос хөөцөлддөг болсон гэлтэй. Манай нийгэмд үнэхээр ч тийм байдал ажиглагдаж байдаг. Тийм залуучууд өдөр ирэх тусам багасах нь битгий хэл бүр их олширсоор байгаад миний сэтгэл их зовниж байна. Хүн өөрөө сурч мэдье гэсэн итгэл үнэмшилтэй, хүсэл тэмүүлэлтэй байж чадахгүй бол яаж сурч боловсрох билээ. Хүн өөртөө тийм зан чанарыг бий болгон төлөвшдөг. Харин тухайн оюутныг зөв зам руу нь чиглүүлж сурах хүсэл дүүрэн гал эрмэлзлийг нь бий болгож өгөхийн тулд багш гэдэг хүн ихээхэн чухал юм шиг санагддаг. Дээд сургууль төгссөн хэрнээ ажил төрөл олдохгүй яваа боловсон хүчин учиргүй элбэгшжээ. Ажилд орохын тулд дахин суралцах тохиолдол ч гардаг боллоо. Үүнийг нийгмийн ноцтой асуудал гэхээс өөр юу гэх билээ дээ. “Чи ямар хүний төлөө сурч байгаа биш дээ” гэж ээж минь хэлдэг байсан. Уншигч авхай та ч гэсэн энэ үгийг хаа нэгтээ сонсож байсан биз дээ. Их зүйлийг сурч мэдэж эрдэм номыг эрхэмлэн дээдлэх нь амьдралд хэрэгтэй гэдгийг “Амьдралын туршлага” гэдэг зүйлээр биднээс хамаагүй илүү ахмад үеийнхэн маань биеэрээ үзсэн учраас энэхүү сургааль үгийг үлдээсэн биз. Өнөөгийн ардчилсан нийгэмд их зүйлийг сурч мэдсэн хүн сайн сайхан амьдрах баталгаатай болж байгааг нийгэм тодоос тод харуулж байна. “Мэдлэг бол хүч” залуу нас бол амьдралын алтан үе. Энэ алтан үеийг хэрхэн үр бүтээлтэй өнгөрүүлж чадсанаас хамааран амьдралдаа өөдлөн дэвжих үү, эсвэл азгүйтэж сул дорой явах уу гэдэг нь ихээхэн шалтгаалдаг гэж би үздэг. Харин гэнэтийн сохор аз дайрч орос ардын үлгэрт гардаг шиг тэнэг Иван гэв гэнэт хаан болж, баяжаад амьдрал нь аз жаргалтай төгсөхгүй бол шүү дээ. “Хүний төлөө сурч байгаа биш дээ” гэдэг үгийг шууд утгаар нь ойлгож зөвхөн амин хувиа хичээх нь тусгүй зүйлд хүргэдэг. Зөвхөн сурсан зүйлээрээ хязгаарлагдахгүй өөрийн мэддэг зүйлсээ бусадтайгаа хуваалцаж байх нь ихээхэн чухал билээ. Өөрөө л юм сурч, сайхан амьдарч, аятай тухтай байвал бусад хүн ямар байх нь надад огт хамаагүй гэдэг үзэл бодолтой хүнтэй би эвлэрдэггүй. Тийм хүмүүс араасаа үргэлж муу зүйлийг дагуулж байдаг.

Даяаршил

2009-08-25T08:54:00.003-07:00

Сүүлийн үед хүн бүрийн амнаас даяаршил гэсэн үг гардаг болсон нь энгийн зүйл болсон гэлтэй. Даяаршил зөвхөн өнөөдөр бий болчихоогүй, хүн төрөлхтөний бүхий л үеийн турш үргэлжилж ирсэн үйл явц. Харин сүүлийн үед даяаршил харьцангуй хурдацтай явагдаж байна. Дэлхий бол нэг л гүрэн, хүн төрөлхтөн түүний ард иргэд нь гэсэн үгтэй санал нэг байдаг. Энэхүү асуудлын тухай Дэлхийн даяаршил хурдацтай явагдаж байгаа талаар интернэтэд болон хаа сайгүй хэлэлцүүлгүүд явагдсаар л байна. Ядуу, хөгжил буурай улс орнуудын хувьд даяаршил нь сайн зүйл авчрахаас илүүтэйгээр мууг дагуулах нь элбэг байдаг хэмээн зарим учир мэдэх хүмүүсийн үгийг би хувьдаа зөвтгөдөг. Ядуу буурай улс орнуудын дунд нэлээд дээгүүр байр суурь эзэлдэг манай улсын хувьд ч тусгаар тогтнол, үндэсний аюулгүй байдалд халдахад хүрээд байна гэсэн ойлголт ч ард иргэдийн дунд үүсч бий болсон байна. Гэхдээ даяаршил гэрэл гэгээлэг зүйлсийг багагүй авч ирж байгаа юм шиг. Мэдлэг бол хүч байдгийн адилаар 21-р зуунд мэдээлэл асар том хүч болжээ. Өнөөдөр мэдээллээс хоцорсон хүн мэдлэггүйд тооцогдож, нийгмээс бага багаар шахагдсаар л. Даяаршил ид хурдацтай явагдаж буй өнөө үед олон улс үндэстэн хоорондоо үзэл бодлоо нээлттэй солилцох албан ёсны хэлийг англи хэл хэмээн хүлээн зөвшөөрч хоорондоо хэлж ярихыг хүсдэг бүхий л зүйлээ энэ хэлээр дамжуулж ойлголцож тодорхой зөвшилцөлд хүрч байна. Англи хэлийг сурахгүй бол хэцүүхэн болоод байна гэж хэн нэгэн хүн ярьж байхыг та сонсож байсан биз дээ. Үнэндээ хэл гэдэг зүйл бол бид бүгдийн бодол санааг хооронд нь ойлголцуулж байдаг хэрэглээ төдий зүйл шүү дээ. Намайг бага байхад Англи хэлтэй, Орос хэлтэй хүмүүс их мундаг хүн шиг төсөөлөгддөг байсан. Үнэхээр ч тэр үед тийм л байсан байх. Харин одоо бол Англи хэлийг сайн сурч эзэмшсэн хүмүүсийн тоо улам олширч, Hi, Bye гэсэн үгсийг хэрэглэхгүй хүн тун ховор болжээ. Өнөөдөр англи хэлийг сайн сурч эзэмшихгүй бол ямарч амжилтанд хүрэхгүйгээр үл барам ямарч газар тийм хүнийг ажилтнаа болгож авахгүй гэдэгтэй бид эвлэрэхээс өөр аргагүй. Бүх улсын хэлийг сурч эзэмшиж чадахгүй ч гэсэн дэлхийн нийт хүн амын дийлэнх нь хэрэглэдэг тухайн хэлийг зайлшгүй сурч эзэмшихгүй бол нийгмээс хаягдаж хоцроход тун ойрхон байна. Би хувьдаа хорвоогын мөнх бусыг үзэхээсээ өмнө түгээмэл таван улсын хэлийг сурч эзэмшинэ гэж өөртөө ам тангараг өгсөн. Ийнхүү мөрөөддөг, мөрөөдлөө заавал биелүүлнэ. Эрхэм та мөн адил өөрийнхөө мөрөөдлийг заавал биелүүлээрэй.

Дэлхий хавтгай

2009-08-25T08:54:00.001-07:00

Хэдхэн жилийн өмнө Компьютер дурын хүн болгонд байдаггүй, хөрөнгө мөнгөтэй чинээлэг хүмүүсийн гангараа төдий зүйл байсан санагдана. Харин одоо мэдээлэл технологи гайхалтай богино хугацаанд хурдацтай хөгжиж буй өнөө үед бидний гангараа мэтээр ойлгож байсан компьютер гэдэг зүйл маань хүн бүрийн зайлшгүй өдөр тутмын хэрэглээ нь болоод хувирчихлаа. Цаашид техник технологи ямар шинэ зүйлийг араасаа дагуулахыг тааж мэдэх аргагүй болоод байна. Компьютерийг дагаад компьютерийн сүлжээ интернэт улам хөгжиж, боловсронгуй болж улмаар интернэтэд дэлхийн хамгийн том мэдээллийн лавлах ертөнц үүсчихлээ. Лавлах ертөнц гээд хэлчихэд бас их хэцүү өөрөөр хэлбэл энэхүү сүлжээг ашигласнаар хорвоо тэр чигээрээ бидний гарт багтчихлаа. Өнөөгийн дэлхий дахинд болж буй цаг үеийн мэдээллүүдийг интернэт хүн бүрт, нас хүйс, арьс өнгө, царай зүс хэнийг ч ялгахгүй эрх тэгш нээлттэй хүргэсээр байна. Мэдээллээс хөндий байна гэдэг маань мэдлэгээс хол хөндий байна гэсэн үг. Интернэт зөвхөн мэдээлэл солилцдог төдий зүйл биш. Өөрөөр хэлбэл тэнд бүхэл бүтэн дэлхийн худалдааны төв бас бий болчихсон байна. Дэлхийн хамгийн томоохон их дээд сургуулиудад суралцах боломж нээгдэж байна. Интернэт хүн бүрт эрх тэгш боломжийг олгож хэн чадаж байгаа нь өөрийнхөө хүч хөдөлмөрөөр олон зүйлийг сурч мэдэн түүгээрээ ажиллаж их хэмжээний мөнгө олох боломжийг олгож эхэллээ. Одоогоос 30 гаруй жилийн өмнө Америкийн Нэгдсэн Улсын Батлан хамгаалахын яам ARPANET (Advanced Research Project Agence NETwork ) хэмээх сүлжээг бий болгосон нь өнөөгийн интернэтийн суурь үндэс нь болжээ хэмээн үздэг. Өнөөдөр таны гарт интернэт байгаа бол хил хязгааргүй бусадтай харилцан үзэл бодлоо нээлттэй солилцож, хамгийн сүүлийн үеийн мэдээллүүдийг уншиж, сонирхдог, дуу болон тоглоомуудыг татан авч хараахан дэлгэцнээ гараагүй киног үзээд сууж байна гэдэг хэтэрхий энгийн болчихож. Хэн байх юу мэддэгээр нь хэмжигдэж байгаа бол өөрийнхөө шинэлэг санааг интернэтээр чөлөөтэй илэрхийлж, та өөрийн санаачилсан зүйлийнхээ оргил өөд ямар нэгэн саадгүйгээр итгэл төгс тэмүүлж чадна. Өөрт хэрэгцээтэй өөрийн хүсэл шаардлагад нийцсэн ямар нэгэн зүйлээ худалдаж авахын тулд хэдэн цагаар дэлгүүр хэсч хайран цагаа алдахын оронд шууд интернэтэд суугаад хайхад секундыг хэдэн зуу хуваасантай адил хугацааны дотор л тухайн хайсан мэдээллийг төрөл бүрээр нь гаргаж ирэх тийм зүйл интернэт ертөнцөд бий. Хаана ч томилолтоор явж байсан ажлынхантайгаа хуралдаж, хүүхэддээ үлгэр ярьж өгнө гэдэг яах аргагүй 21-р зуун билээ. Залуус бид цаг үетэйгээ хөл зэрэгцэн алхах хэрэгтэй байна. Сүүлийн үед нано технологи гайхалтай ололт амжилтыг авч ирсээр л байна. Нано буюу 10-ийн хасах есөн зэрэг. Молекулын ийм өндөр түвшинд хүн үйлдэл хийж чаддаг болсноор мэдээллийн хязгаар үгүй болжээ. Бид бүхний төсөөлж байгаагүй тийм ололт амжилтуудыг маш богинохон хугацаанд авч ирж байна. Ойлгомжтой байдлаар тодруулж хэлвэл хэзээ ч халтар болдоггүй хувцас, бороонд нордоггүй цув, ямар ч сум үл нэвтлэх хантааз гэх мэт маш олон хүний ой тоймд багтахааргүй зүйлсүүдийг хүн төрөлхтний хөгжил дэвшилт авч ирээд байна. Саяхан бидний хэзээ ч биелэхгүй гэж ярьж байсан зүйл маань биелж, бидний төсөөлөөгүй зүйлс амьдралд хэрэгжээд эхэлчихлээ. Бүр бидэнтэй яг адилхан хүнийг бүтээж, хүн төрөлхтний мянга мянган жилийн туршид тайлж чадаагүй тэр нууц бүхний учрийг тайлж бидний буурал түүхийг баяжуулсаар л. Баабар ахынхаа нийтлэлээс иш татвал бид шинжлэх ухаан технологийн дэвшлийн овсгоотой хэрэглэгч байхад л хангалттай. Сайн хэрэглэгч болохын тулд юун түрүүнд боловсрол мэргэжлийн сургалтанд яаралтай хамрагдах ёстой юм. Өнөөдөр бид компьютер гэгч зүйлийг муугүй л ашиглаж бүр цаашлаад ийм компьютерийг монголдоо үйлдвэрлэх боломж ч байна гагцхүү хийж бүтээх эрмэлзэлтэй байх хэрэгтэй хэзээ ч биелэхгүй, хэзээ ч бүтэхгүй гэсэн сэтгэлгээ ямар ч сайн зүйлийг авчирдаггүйг та бид хангалттай мэдэрсэн биз дээ. Сүүлийн үед дэлхийн хамгийн шилдэг бизнесменүүд мэдээлэл технологийн салбарт хүчээ үзэж эхэллээ. Та бидний сайн мэдэх Microsoft компанийг үүсгэн байгуулагч Билл Гейтс болон Google-ийн эзэд бүгд л энэ салбарт дэвшил авчирч дэлхийн хамгийн баян хүмүүсийн тоонд багтаж байна. Эцэст нь хэлэхэд мэдээлэл технологийн энэхүү салбарт дэлхийн бүх улс орон хуйларч буй энэ үед бүгдээрээ хамтдаа 21-р зуундаа хөл зэрэгцэн алхацгаая гэж уриалмаар байна.

Өнөөдөр

2009-08-25T08:53:00.000-07:00

Социалист, коммунист, фашист, нацист гэх мэтийн үзэл суртал нь хүн төрөлхтний жам ёсны хөгжлийн явцад гажуудал маягаар үүсч, төрийн энгийн шударга зарчмуудыг ихээхэн өөрчилсөн билээ. Манайд тогтнож байсан коммунист зарчим нь ард түмэн өөрийн гэсэн хувийн өмчтэй байхыг хориглож, төр бүхнийг өөртөө хариуцах болсон. Улмаар Төр ард түмнийхээ төлөө биш, ард түмэн төрийн төлөө амьдрах ёстой гэсэн ойлгомжгүй зарчим гарч ирсэн байгаа юм. Түүхийн туршид фашист, коммунист дэглэмүүд аз жаргалын ундарга гэр бүлийг хооронд нь тэмцэлдүүлэн салгаж, төрсөн ахан дүүсийн хооронд дайныг зарлаж, залуу үеийг ахмадуудынх нь эсрэг сөргүүлэн босгож байсан гашуун туршлага хүн төрөлхтөнд бий. Төр хүмүүсээс гэр бүлийнхээ төлөө зориулдаг үнэнч сэтгэлээс ч илүүтэйгээр төрдөө л үнэнч зөвхөн төрийн төлөө л ажиллаж, амьдралаа зориулахыг сурган шаардсаар ирсэн билээ. Бид ийм л нийгмийн золиос болсон ахмад үеийнхний амьдралын гашуун туршлагад тулгуурлаж өнөөгийн бид бүхний амьсгалж буй ардчилсан нийгмийг сонгосон. Манай гариг дэлхий дээр засаглалын олон янзын хэлбэр туршигдсаар ирсэн, цаашид ч туршигдах л байх. Хэн ч ардчиллыг төгс төгөлдөр, хамгийн ухаалаг гэж хэлж чаддаггүй. Гэхдээ улам олон улс орон ардчиллын системийг хүлээн зөвшөөрч, ардчилал хүн төрөлхтний ирээдүйн давалгаа нь болж байна. Ардчилсан улс орон өдрөөс өдөрт улам ч хурдацтай хөгжиж, нийгэм өдрөөс өдөрт нээлттэй болж, дэлхийн даяаршилтай хөл зэрэгцэн алхаж байна. Хүн төрөлхтний жам ёсны хөгжил рүү 1990 онд орсон цагаас хойш ардчилсан нийгэмд өсч торниж хүмүүжсэн хүүхдүүд маань өдгөө арван найман нас хүрч эрийн цээнд хүрцгээлээ. Абрахам Линкольн хэлэхдээ “Ардчилал гэдэг бол Хүмүүсийн төлөө хүмүүсээс бий болсон хүмүүсийн засаг мөн” гэж хэлсэн байдаг билээ. Ирээдүйн ХӨГЖИНГҮЙ МОНГОЛ улсыг ардчилсан нийгмийнхээ үр шимийг хүртэж, эрийн цээнд хүрсэн эдгээр АРДЧИЛЛЫН ЗАЛУУС маань бий болгож чадна гэдэгт би итгэж явдаг. Ардчилал нь манай нийгэмд маш олон сайн зүйлсийг авч ирж байна. Ардчилал бол хүмүүсийн үндсэн эрх, эрх чөлөөг хамгаалж, улс төрийн эрх мэдлийг буруугаар ашиглах явдлаас сэргийлж чадах тогтолцоо мөн юм. Харин улс төрийн эрх мэдлийг хэрэгжүүлж буй эрх баригч хүмүүс эрх мэдлээ буруугаар ашиглахад ямагт бэлэн байдаг билээ. Яг ийм зүйл манай өнөөгийн нийгэмд үүсч бий болчихсон байна гэсэн хардалт надад өөрийн эрхгүй төрдөг гэдгээ юунд энд нуух вэ!. Усны эх нь булингартай бол адаг нь булингартай гэдэг. Голын ус хэр тунгалаг байх нь ундарга нь ямар байхаас л шалтгаалдаг. Хүмүүс харилцан холбоотой амьдардаг, нийгэм ч мөн адил. Аливаа нийгэм хэр зэрэг ариун тунгалаг байх нь удирдах хүмүүс хэр үлгэр дууриалтай байна гэдгээс шууд шалтгаалдаг гээд хэлчихвэл хол зөрөхгүй биз. Олон түмнийг удирдан чиглүүлж, эрүүл сайхан нийгэм байгуулахын тулд эр зоригтой, өөрийн үүргээ бүрэн ухамсарласан тийм удирдах чадвартай удирдагч нар манай нийгэмд зайлшгүй шаардлагатай байна. Ямар ч ажилд мэдлэг чадвартай, бусдаасаа илүү хүн л дарга болох ёстой. Хэрэв мэдлэг чадваргүй хүн дарга болчихвол тэр нийгэм, хамт олныг харанхуй нүх рүү түлхэж болзошгүй. Удирдагч хүн бусдаасаа илүү ухаантай, алсын хараатай, удирдах чадвар сайтай, хамт олныхоо манлайлагч нь байх ёстой. Хамт олонд удирдлага хэрэгтэй байдгийн учир үүнд л оршдог бус уу. Удирдагч, дарга хүний удирдан зохион байгуулах ур чадвар нь хамт олны доторх элдэв зөрчил бэрхшээл, бүтээлч бус байдлыг засан залруулж, тэдний нөөц бололцоог дайчилж, хөгжил цэцэглэл өөд хэрхэн чиглүүлж буйгаар л илэрнэ. Гэхдээ удирдагч хүний шинж чанарыг захиргаадан дарангуйлах эрх дархтай хутган ойлгож огт болохгүй. Нийгмийн гишүүдийн хүсэл зоригт нийцээгүй эрх дарх нь удирдах чадвараас тэс өөр зүйл байдаг билээ. Манай өнөөгийн нийгэмд удирдах чадвартай алсын хараатай ухаалаг удирдагчид зайлшгүй шаардлагатай байна. Удирдах хүч чадварын үндэс суурыг бэхжүүлэхийн тулд нийгмийн ард иргэдийнхээ ухамсар болон улс төрийн боловсролыг өндөржүүлэн төлөвшүүлэх нэн шаардлагатай байна. Удирдагч хүнээс бидний хүсэж буй зүйл бол удирдагч хүн өөрт ноогдсон үүргээ гүнээ ухамсарласан байх явдал. Ийм энгийн ухамсар суугаагүй хүн дарга болвол хамт олон, нийгэмдээ нүгэл үйлдэнэ. Тийм удирдагчид өндөр хариуцлагаас нүүрээ буруулж хэмжээгүй эрх дархаараа сүрдүүлэн айлгах ба мөнхүү эрх дархаа авч үлдэхийн тулд юу ч хийхээс буцахгүй. Тийм даргын авч яваа хамт олон, нийгмийн уур амьсгал эрүүл байдаггүй, эрүүл байх ч учиргүй. Ажил албаныхаа өндөр хариуцлагаас зугтаж, үүрэг хариуцлагаа ухамсарлахгүйгээр зөвхөн хувийн эрх ашгаа нэн түрүүнд тавьдаг хүн дарга байх эрхгүй билээ. Манай нийгмийн энэ хэцүү цаг үеийн доройтолд холбогдох эрх мэдэлтнүүд маань салшгүй холбоотой гэдгийг сануулах гэж их зүйл нуршчих шиг боллоо. Удирдах хүч чадал аяндаа бий болчихгүй. Өндөр албан тушаалд гарлаа гээд удирдах чадвар аяндаа бий болчихдоггүй шүү дээ. Бөх барилддаг, сансарт нисдэг, компаний захирал, төмөр замчин, мянгат малчин, улсын манлай уяач гэх мэт хэн ч бай улс төрийн тавцанд гарч ирж болно. Гэхдээ аливаа зүйлийг бизнесийн ашиг сонирхлын нүдээр хардаг тийм улс төрчид манай улс оронд огт хэрэггүй. Бүхэл бүтэн улс орны тэргүүнээр үл барам хамгийн бага хамт олны дунд ч дарга гэж хэлэгддэг хүн өөрийнхөө үүрэг хариуцлагыг ойлгож ухамсарласан байх ёстой гэж би хувьдаа үздэг. Удирдах албаны хэн бүхэн бүгдээрээ л хувийн эрх ашиг, хувийн жаргалыг хөөцөлдөх юм бол энэ хамт олон, нийгмийг хэн авч явах болж байна аа? Бүтээлч, дайчин давшингуй, амь бие хайргүй, үнэнч хичээл зүтгэлтэй хөдөлмөрч тийм хүн нийгмийг удирдан залж цаашид хөгжингүй улсын дайтай авч явна гэдэгт эргэлздэггүй. Удирдагч хүн дайчин давшингуй чадварыг эзэмшиж хамт олноо араасаа дагуулж, үүргээ тууштай ухамсарласан цагт л хүмүүсийн хүндэтгэлийг хүлээж чаддаг. Удирдах хүн хүндэтгэл хүлээсэн байх ёстой. Дарангуйлагч, удирдагч хүн хоёр үүгээрээ л ялгагддаг. Сүүлийн үед Монгол улсын төрийн өндөр албыг хашдаг дарга нар болон холбогдох хүмүүс бүгдээрээ л хувийн эрх ашгаа нэн түрүүнд тавьж аливаа зүйлд өөрийн ашиг сонирхолын үүднээс ханддаг болчихсон юм шиг... Тийм ч харагддаг. Улмаар энэ нь авилга хэмээх халдварт өвчин рүү түлхэн оруулж, нийгэмд хүнд суртал гэгч зүйлийг бий болгож бүр даамжруулж, дээд боловсролын салбарт хүртэл өвчинөө халдаж, цаашлаад энэхүү өвчин бүр бугларч архагших шинжтэй болж байна. Авилга улам газар авсаар л байна. Та бид зүгээр хараад суусаар байх юм гэж үү. Хэдхэн сарын өмнө Олон улсын валютын сангаас зохиосон нэгэн семинар дээр Вашингтоноос ирсэн Мартин гуай үг хэлсэн. Тэрээр хэлсэн үгээ дүгнэж: Танай оронд эдийн засгийн өсөлт үнэхээр ажиглагдлаа. 10.6 хувийн бодит өсөлт гарсан байна. Гэвч энэхүү өсөлтөөс шинээр ажлын байр бий болсонгүй. Ажлын байр буй болоогүй гэдэг маань ядуурал буураагүй гэсэн үг. Тэгэхээр нийгэмд буй болсон энэ өсөлт нь ард түмэндээ очоогүй гэсэн үг. Энэ нь чухамдаа танай оронд шударга хуваарилалт алга гэдгийг хэлж байна. Энэ бол Монгол орон аль зэрэг авилгад идэгдэж, эргээд нийгмээ аль хэр хоосруулж, хойш чангааж байгааг дээрээс нь харж дүгнэсэн зэрвэс шинжилгээ юм. Авилга гэдэг нь хэн нэг нь нөгөөдөө мөнгө өгөөд байгаадаа ч асуудал биш. Авилгын мөнгийг хахуульдагч төлдөг ч юм биш, ядуу хоосон ардууд л сүүлчийн таваг шөлөөрөө төлдөгт хамаг учир бий. Авилга ихсэх тусам энгийн ардын амьдрал тэр хэрээр доройтдог гэдэг бол нотлогдсон энгийн үнэн. Энэ дэлхийн олон улс үндэстэн гуйлгын тулам болж, ядуурал, гэмт хэрэгт дарлуулж, хөгжих биш ухарсаар буйн гол шалтгааныг мэргэжилтнүүд нэгэн дуугаар “авилга” гэж тайлбарладаг. Хүн өвчин туссан гэдгээ мэдэх үедээ л эдгээх арга замыг хайж эхэлдэг шиг хэвлэл мэдээллээр авилга газар авах боллоо гэж энд тэндгүй зарлаж авилга нь бүр даамжирч үндэсний аюулгүй байдалд нөлөөлөх боллоо. Хаана ч, аль ч улсад авилга бий. Хөгжингүй орнуудад ч авилга байдаг. Гэхдээ тэдгээр улсад авилгач этгээдүүдээ удаа дараалан хариуцлага хүлээлгэж, телевиз, сонин гэх мэт манайхны өхөөрдөн хэлдгээр 4 дэх засаглалаар улайж ичтэл нь булайг нь дэлгэж байдаг юм билээ. Харин Монголд бол тэр тийм авилга авлаа гэж сонсогддог мөртлөө тэгж хариуцлага хүлээлгэлээ гэж ер сонсогддоггүй. Авилгын хор хөнөөлийг мэдэхгүй, мэдрэхгүй байгаа болохоор бид авилгатай тэмцэхгүй байгаа хэрэг гэж үү? Зүгээр л дуугүй хараад суусаар байгаа юм гэж үү? Үгүй биз ээ. Бид авилгын эсрэг тэмцдэг. Улаанбаатар хотын төвд “Авилгатай тэмцэх газар” гэсэн том байгууллага одоо хүртэл үйл ажиллагаагаа явуулж л байна. Авилгын талаар мэдээлэл авдаг утас хүртэл өдөржин шөнөжин ажиллаж байдаг. Дээд албан тушаалтнаас эхлээд дунд, доод шатанд засаглалын ялзрал нүүрлээд байгаа нь хэнд ч илэрхий атал зэрэглээ мэт гарт үл баригдаж, хяналтад үл гүйцэгдэнэ. Авилга байгаа нь асуудлын гол биш, авилгатай тэмцэх боломж нь хавчигдмал байгаад асуудлын гол шалтгаан нь болоод байна. Нийгэмд үүссэн бухимдлын учир шалтгаан нь ядуурал биш, харин шударга бус байдалд оршдог. Төр цэвэр байх нь нийт ард түмний ёс суртахууны төвшинтэй салшгүй холбоотой. Ёс суртахуунлаг ард түмнээс ёс суртахуунлаг удирдагчид төрж гардаг. Амьдрал эсвэл ямар нэгэн тэмцээн уралдаан юм болов уу? Ямар ч тэмцээн уралдаан өөрийн гэсэн дүрэм журамтай байдаг. Тэмцээнд оролцогч хүн бүр тэр дүрмийг баримтлах ёстой. Дүрэм зөрчсөн нь торгуулдаг, сануулга авна заримдаа хасагдана. Харин тэмцээнд оролцогч хүн дураараа тэмцээний ҮНДСЭН ДҮРМИЙГ өөрчилж болдоггүй биз дээ. Дүрэм зохиогчдыг хянаж байдаг ЦЭЦ нь сануулга өгөхөөр өөдөөс нь уурлаж дахиж би та нарын өмнөөс энэ дүрмийг засахгүй та нар өөрсдөө засч байгаараа гэж бусад дүрэм зохиогчиддоо хэлдэггүй биз дээ. Эвсэл “нэг хүн миний өмнөөс гарын үсэг зураад надад алтан медаль аваад ирсэн байна лээ би тэр хүнийг заавал олно би тэр хүнд заавал хариуцлага хүлээлгэнэ” гэж хэлдэггүй шиг санагдах юм. Бид бүгдээрээ тэмцээнд оролцогч тийм ч учраас бид өрсөлдөх ёстой. Өрсөлдөхдөө харин шудрага өрсөлдөх хэрэгтэй. Тэгэхгүй бол өрсөлдөөний утга учир үгүй болно. Тэмцээнд хамгийн чухал нь шударга шийдэл. Ялах нь чухал боловч түүнээс чухал нь шударга, нэр төртэй ялах нь чухал. Бид тийм хүнийг хүндэлж явдаг. Орчин үе бол өрсөлдөөний үе. Гэвч өрсөлдөөнийг эв эеэ бусниулах тийм үе болгож болохгүй. Өрсөлдөөний явцад бие биенээ тэмцээнээс устгаж үгүй хийх биш, харилцан бие биенийгээ дэмжиж нийгмээ сайн сайхан болгох учиртай. Тэмцээнд ялж амжилт гавъяа байгуулъя гэвэл өрсөлдөгчөө үгүй хийх биш, өрсөлдөгчөө муулах биш зөвхөн шудрага л өрсөлдөх хэрэгтэй. Энэ л хамгийн нэр төртэй ялалт болно байх. Миний ажиглаж буйгаар бол сүүлийн үед манай төрийн зарим өндөр албан тушаалтан холбогдох эрх мэдэлтнүүд маань улс эх орныхоо ирээдүйн сайн сайхны төлөө гэсэн эрхэм зорилгоосоо нэлээд их хазайж ямар нэгэн нам хүчнийхээ төлөө амиа өгөхөөс ч буцахгүй тэмцэлдэж байна. Намууд хоорондоо бүр чулуу шидэлцэж зарим нэгнийх нь толгой хагарч байна. Намын төлөө л гэвэл сайн муу нь хамаагүй, ямар ч зүйлийг ичих ч үгүй хамаа намаагүй хэнэггүйхэн хийж орхидог болжээ. Ардчилсан нийгэмд Намын үүрэг роль ихээхэн чухал байдаг нь үнэн. Гэхдээ шударга, ухаалаг ирээдүйн улс эх орныхоо сайн сайхны төлөө гэсэн эрхэм зорилгоо шингэтэл ухамсарлаж, удирдагчийн байр суурийн төлөөх тэмцэлдээ удирдагч хүн шиг өрсөлдөх хэрэгтэй. Харин хэн нэгнийгээ гүжирдэж, гүтгэж огтоос болохгүй шүү дээ. Ухаалаг өрсөлдөж, хэн чадвартай нь ялагч болох хэрэгтэй. 2008 оны сонгууль дөхөх үед улс төрийн мэдлэг тун тааруухан ард иргэд бид бүхэндээ барьж буй тэдний хамгийн том бэлэг бол улс төрийн инээдмийн тоглолт юм. Анх үзээд их инээдэг байсан. Харин сүүлдээ бүр инээд хүрэхээ болчихож. Их инээхээр уйлдаг гэдэг нь болж байна. Монголын ард иргэдийн уур бухимдал дээд цэгдээ хүрч, ядуурал газар авч, эдийн засгийн ихээхэн хямрал нүүрлэж бид өдрөөс өдөрт гэрэлтэй, гэгээлэг замаас бага багаар холдсоор байна. Хэн нэгний хэлсэнээр “манай ард иргэд үгүй мөн их улс төржиж байна даа”. Ам л нээвэл “урьд би ч …” гээд л өнгөрсөн үеэ магтаж санагалзах дуртай хүмүүстэй та бишгүй л таарч байсан биз. Өнгөрсөн нь хүний нүдийг хааж ирээдүйг нь харагдуулдаггүй. Өнгөрсөн нь хүний хөлөөс чангааж ирээдүй рүү нь гишгүүлдэггүй. Тийм хүний хувьд ирээдүй цаг гэж байдаггүйтэй адил. Социалист нийгэмд төрж, суралцаж, тэр үеийн хүмүүжлээр төлөвшиж байсан одоогийн зарим ахмадууд маань төгс нийгэм гэгддэг коммунизмд хүрэхийг хүсэн хүлээж байсан болоод ч тэр юм уу бидний амьдарч буй одоогийн ардчилсан нийгэмтэй нэг л сайн ойлголцож чадахгүй байгаа юм болов уу даа. Бид урьд нь их л мундаг ….. 2007 оны 7-н сарын 18 ны өдрөөс 22 хүртэл 5 өдрийн Либертари зуны сургалт Тав хоног үргэлжилсэн энэхүү сургалтын үед би олон сайхан хүмүүстэй танилцаж, санал бодлоо солилцож суух үедээ либертари итгэл үнэмшлээр үнэхээр бахарсан билээ. Либертари тунхаг нь улс төрийн нам хүчний биш харин иргэний тунхаг. Эрх чөлөөт хувь хүн бүрийн амьдралдаа баримталдаг энгийн нэгэн зарчим, амьдралынхаа хэв маяг болгох ёстой тэр зүйл мөнөөс мөн. Өнөөдөр төрөөс аль болох ангид оршиж, өөрийн хөдөлмөрлөж олсон хөлсөөр амьдардаг, эрх чөлөөг эрмэлзэгч, ухамсарт Монгол иргэний хүсэл эрмэлзлийг чангаас чанга дуугаар зарлан тунхаглах цаг нэгэнтээ болжээ. Либертари үзэл нь хувь хүний ухамсар сайн дурын сонголтон дээр тулгуурлаж байдаг тул эс таалагдах аваас хэн ч гэсэн өөр зарчмыг амьдралдаа баримталж болно. Энэ л шинж чанараараа Коммунист тунхагаас ялгагддаг. Бидний хүсэн хүлээж буй нийгмийн байгууламж бол Либертари нийгэм билээ. Бид энэ нийгмийг хүн төрөлхтний эрэл хайгуул зовлон шаналал хөдөлмөр тэмцлийн үр дүнд бий болж түүхээр шалгагдсан нийгмийн байгууламж гэж үздэг. Ардчилсан нийгмийн байгууламжийн олон хэлбэр дотроос либертари нийгмийг онцлон зорьж байгаа нь хувь хүний эрх, эрх чөлөөг дээдлэх зорилготой холбоотой. Нийгмийн бүх харилцаа, эрх зүйн үндэс суурь нь хувь хүн юм. Хувь хүн төрөлхөөсөө эрх чөлөөтэй бөгөөд тэр эрх чөлөөг хэн ч түүний дотор төр ч зөрчиж үл болно. Хувь хүний эрх чөлөө нь бусад хүмүүсийн эрх чөлөөгөөр л хязгаарлагддаг. Та эрх чөлөөгөө эдэлж байна гээд бусдын эрх чөлөөнд халдах эрх байхгүй. Үүнийг дур зоргоор аашлах гэдэг болохоос эрх чөлөө огтоос биш юм. Либертари үзлийн туйлийн зорилго бол төрийн эрх мэдлийг минимум байлгаж, харин хувь хүний эрхийг максимум хэмжээнд хүргэх явдал болно. Хүлцэн тэвчихүй бол либертари үзлийн нэг гол зарчим. Надаас өөр бодолтой байх нь тухайн хувь хүний эрх. Монголын бүх иргэд либертари үзэл бодолтой байх бололцоогүй. Ийм тоталитари шинж коммунизм, фашизм хоёрт л байдаг гэж үздэг. Та өөрийнхөө амьдралыг мэднэ. Хэрэв энэ зарчмыг няцаах юм бол өөр хүн таны амьдралыг мэдэхийг хүлээн зөвшөөрнө гэсэн үг. Хүчирхийллийн төвлөрсөн зохион байгуулагдсан хэлбэр бол төр. Иргэний нийгэм Иргэний нийгэм: “Гэгээрч соёлжих явцад үзэл бодол, шинж чанарын хувьд биеэ даасан, тэгш эрхт иргэд нь нийгмийн зохицуулалтад сайн дурын үндсэн дээр өргөнөөр оролцдог, тийнхүү оролцох эрхзүйн болоод ухамсрын орчин нь бүрдсэн нийгмийг хэлнэ.” Иргэний нийгэм гэдэг бол иргэний төлөө нийгэм биш, “иргэд нь өөрсдийнхөө төлөө, өөрснөө хамтарч, өөрснөө ажиллах хэрэгтэйг ухамсарласан нийгэм” билээ. Дэлхий дахины цаашдын чиг хандлага бол Иргэний нийгэмтэй салшгүй холбоотой байх нь улам тодорхой болж ирж байна. Хүн төрөлхтөн иргэний нийгэмд асар их найдвар ач холбогдол өгч байгаа хэдий ч иргэний нийгэм яг институтын хувьд батжаагүй л байна. Монгол улс маань сайхан ирээдүй өөд алхам алхамаар урагшилсаар байна. Ирээдүйн Монгол орны дүр төрх, “шинэ Монгол хүний” тухай мөрөөдлийг цээжиндээ зураглаад, чадах чинээгээрээ ойртоцгооё. Санаж явбал бүтнэ, сажилж явбал хүрнэ гэдэг үг байдаг шүү дээ.

Оюутан насаа гэж ...

2009-08-25T08:52:00.000-07:00

Сүүлийн үед тун завгүй болохоор блогтоо олигтой ч мэдээ оруулж чадсангүй. Одоо ч гэсэн тун завгүй л байна "Хорвоо дэлхий уудам хийх ажил их байна" гэдэг нь юм болов уу даа. Яг одооноос эхлэн өдөр болгон мэдээлэл оруулж байхыг эрмэлзэж ажиллах болноо. Ер нь л оюутан нас гэж их чухал цаг үе байдаг юм байнаа мэдэхгүй зүйл ч ямар их юм. Яг л булгийн ундаргатай адил. Удахгүй та бүхэндээ шинэхэн номоо өргөн барих болно...
Мөн "Амжилтанд хүрэхэд нууц байдаггүй" номоо бараг бүрэн эхээр нь анх бичсэн тэр хэвээр ямар нэгэн засваргүй хэсэгчлэн тавилаа та архив руу орж сонирхоорой.. Таньд амжилт хүсье!

Айдас хэзээ дуусах вэ?

2009-08-25T07:52:00.000-07:00

>ЗиаК... Сайн сууж байна уу та бүхэн минь??? Би өөрийнхөө блогтоо мэдээ оруулсангүй тун их удсан байна шүү... Блогтоо гэдгээ ч мартах их урт хугацаа өнгөрсөн байна... Үүнтэй зэрэгцээд энэ урт хугацаанд их олон зүйл улс оронд маань болж өрнөсөн байж таараа үнэнийг хэлэхэд үүнийг бичье түүнийг ч бичье гэж төрсөн сэтгэгдэл өчнөөн төчнөөнөөрөө л байна гэхдээ тэр болгоныг бичье гэвэл миний цаг ч тэр таны унших цаг ч тэр хайран байх болов уу хэмээн ухаандаа олон зүйл нуршилгүй бас Hi Bye гэж товчлолгүй хэлэх гэснээ бичье дээ!
Ойрын хэдэн өдөр цаг агаар хичнээн сайхан тогтуун байгаа хэдий ч хүмүүсийн харилцааны уур амьсгал тогтуун байж чадахгүй байгаа нь харамсалтай... Харамсал төрмөөр олон зүйлс дундаас хамгийн эмгэнэлтэй нь хүн бүр улс төрч болсон ч юм шиг болоогүй ч юм шиг 2 тал болж талцаад үнэн нь ч мэдэгдэхгүй худал нь ч нотлогдоогүй маш олон мэдээ мэдээллүүд дунд төөрөлдөөд хаана төрсөн хэн гэдгээ хүртэл мартсан ийм л энгийн бус нийгмийн дүр төрх улам дотрон харагдах боллоо. Путин хурдан яваасай хэмээн чимээгүйхээн амандаа бувтнаж хашаа мэт сүржин урт хамгаалалт болон зогсож байсан цагдаа нар болон талбай дээр яахаа мэдэхгүй 30 минут наашаачгүй цаашаачгүй болон түгжирсэн олон түмэн дундаас нэгэн залуугийн хэлсэн үг аливааг бодогдуулмаар юм шиг санагдсан... Би зам дундуур гүйвэл цагдаа нарт буудуулах байхдаа гээд л тоглоом болгоод хэлж орхилоо... Цаана нь нэг залуу буудуулах багадна бид нарыг хамт буудуул яана гэж байгаа нь сонстлоо. Аймар юмаа хаа сайгүй л айдас . 7-н сарын 1-ний үйл явдал үнэхээр Монголын газар нутаг дээр амьдарч буй амьтай болгоны сэтгэл зүрхэнд хэзээ ч арилашгүй гүн хар толбо айдас болон мөнхөрсөн бололтой. Хайран сайхан 5-н хүний амь нас... Буудсан хүн нь бол бидний нүдээр бүдүүлэг мунхаг баагий байгаа биз, гэхдээ тэд үүргээ л биелүүлсэн хэн нь тушаал өгсөн бэ гэдэг нь чухал гэж зөвтгөмөөр санагдсан хэдий ч ХҮН БҮРТ СОНГОЛТ БИЙ шүү дээ гэж бодохоор л аймар байгаам даа ТЭР хүмүүс... "Айдас" хэмээх энэхүү вирусыг зарим эрдэмтэдийн оношилж байгаагаар 2000 оноос идэвхижиж өнөөг хүртэл халдвар улам хурдацтай тархаж байна хэмээн үзэж байгаа юм билээ. Энэ цаг үед л Number One гарч ирсэнийг нь зарим зохиолчид НЯНГАР ХАДАНД ГАРСАН нь хэмээн өхөөрдөж үнэн нүүр царайг нь бага зэрэг пүүдэрдээд бараг л хэлчинсэн мэт санагдаж байсан гэдгээ энд юунд нуух вэ. МОНГОЛ хэмээх хүчирхэг гүрэн анх ХАМАГ МОНГОЛ нэртэйгээр 13-р зуунд эд хүчээ авч цэцэглээд өнөөгийн даяршилийн суурийг анх тавьж сүүлд МАНЖИЙН МОНГОЛ хэмээх нэрээр дэлхийн даяршилд 200 гаруй жил уусаад дараа нь ОРОСЫН МОНГОЛ хэмээх нэрээр соёлт шинэ иргэншилтэй хөл залгаж дэлхийн тавцанд 1990 он хүртэл замийнд суугаад Ардчиллын алтан хараацай гэгдэх агаа эгээ нарынхаа буянаар өдийд эрх чөлөөгөө эдэлмээр байна хэмээн орилох бүдүүн зүрхтэй аавын хүүхдүүд олширсон нь нэг ч гэсэн ололттой тал байсанд нь баярлууштай. "Би чиний хэлж байгаа үгийг үзэн ядаж байна гэхдээ чиний үг хэлэх эрх чөлөөний төлөө би үхэн үхтлээ тэмцэх болно " хэмээх энэхүү үгийг бодохоор их л зүйлийг эрэгцүүлэх хэрэг юм шиг ( Зарим хүмүүст хандаж хэлэхэд Хэрээ Галууг дуурайж хөлөө хөлдөөх хэрэггүй мэт...)... Яг үнэнийг хэлэхэд дэлхийн улс орнуудад одоог хүртэл Монгол хэмээх нэрийг дурсгахад мэдэх хүн тун цөөн мэдэх нэг нь Оросын Монгол уу Хятадын Монгол уу гэж л асуудгийм байна билээ... За зарим нь бүр ч мэддэггүй хэдэн эрдэмтэд нь Чингисийн Монгол уу гээд л за цаашаа яривал Өгөөдэй хаан, Гүег хаан, Хубилай хаан гээд л дундуур нэг Батмөнх хаан сүүлд нь Лигдэн, Тогоонтөмөр гээд л мэддэг. Бид ч мөн адил ... гэтэл Монгол улс маань өч төчнөөн хааны нүүрийг үзсэн хүчирхэг гүрэн байсан нь билээ. Гагцхүү эдгээр хаадууд дундаас түүхэнд хамгийн их гавьяа байгуулсан гэж тооцогдох тэдгээр агуу хүмүүсийн нэрс л хамгийн тод үлддэг гэдэг нь бас үнэн бололтой. Бүр чин үнэнийг хэлэхэд Монгол улсын тусгаар тогтнолыг 1990 оноос л дэлхийн олонхи улс орон хүлээн зөвшөөрч тэр үед л бид МОНГОЛ улс энд байна хэмээн бусад үе тэнгийнхэндээ дөнгөж толгойгоо цухуйлгасан биз дээ. Гэтэл ардчиллын үнэ цэнийг уландаа гишгэж өөрийгөө алуурчин гэдгээ ч мэдэхгүй, мэдэхийг ч хүсэхгүй бас авилгачин гэдгээ мэдэхгүй мэдхийг ч хүсэхгүй тийм л арчаагүй хувалз нар ард түмний минь ардчилсан сонгуулийг луйвардаж саналыг худалдан авч бидний эрх чөлөөг боймилж улсын маань төрийн цагаан сүлдийг хиртүүлж байгаа нь нулимс дусалмаар юутай харамсалтай юм бэ гэж хэлэхэд хүртэл багадмаар тийм аймар зүйл улс оронд маань болж байгааг харсаад байгаад дуугүй суух гэж үү. Увайгүй ухаан муутай хэдхэн эрх мэдэлтэнгүүд газрын наймаагаар хагартлаа хөлжиж тэр олсон мөнгөнийхөө хэмжээгээр өдөр тутам хүрээллээ тэлж аварга аалзны тор шиг сүлжээг бий болгоод биднийг өдрөөс өдөрт айдаст автуулсаар байгаа биш гэж үү! Айдсыг тас цохьё!
Өнөөдөр миний гар утасруу залгаад ерөнхийлөгч Энхбаярыг дэмжээрэй тэр хүн мундаг хүн гэж ирээд л Private Number-s 5-н минут орчим намайг хэнд өгөх гэж байна гэж ирээд л улайтал минь байцаалаа шүү таминээ энэ одоо юу болж байнаа тун удахгүй тань руу бас залгах биз. Энэхүү "Айдас" хэмээх халдвартай вирусыг Ардчилсан үзэлтэй жинхэнэ ард түмний Ерөнхийлөгч л таслан зогсоож чадна учир нь шүүх цагдаагийн байгууллагын энэ утгагүй дарангуйллын байдлыг ерөнхийлөгч л өөрчилж чадах билээ...

Амьдралыг маань сайхан болгоод өгчих гэж бид хэлээгүй харин тайван амьдрах айдасгүй амьдрах тэр орчинг л бүрдүүлээд өгчих. Шудрага ёсыг тогтоож эрүүл нийгмийг бий болгоод л өгчих хэмээн гуйж байна мөн хүсч байна, итгэж байна...
А-д АМЖИЛТ ХҮСЬЕ!